Forum 2011

Dünyanı dəyişdirən müasir texnologiyalar

İŞTİRAKÇILARIN SİYAHISI

DƏYİRMİ MASALAR

PROQRAM

BƏYANNAMƏ

Dünyanı dəyişdirən müasir texnologiyalar

Bakı Dövlət Universitetinin rektoru, akademik Abel Məhərrəmovun

Giriş sözü

Hörmətli Forum iştirakçıları!

Hər şeydən əvvəl, sizi müstəqil Azərbaycan Respublikasının aparıcı elm, təhsil və mədəniyyət ocağı olan Bakı Dövlət Universitetinin bu tarixi salonunda universitet rəhbərliyi, professor-müəllim heyəti və çoxminlik tələbə kollektivi adından salamlayıram və hər birinizə “Xoş gəlmisiniz” deyirəm.

Bildiyiniz kimi, Bakı Beynəlxalq Humanitar Forumu 2011-ci il oktyabr ayının 10-11-də Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin və Rusiya Federasiyasının Prezidenti Dmitri Medvedevin təşəbbüsü ilə təşkil edilmişdir. Forumda qloballaşan dünyanın reallıqları diqqətə alınmaqla, XXI əsrin ümid və çağırışlarının humanitar aspektinin dəyərləndirilməsi nəzərdə tutulmuşdur. Forumun əsas məqsədi təbiət, iqtisadiyyat və humanitar elmləri və mədəni elitanı təmsil edən iştirakçılar tərəfindən qarşıdakı dövr ərzində yeni aktual humanitar problemlərin beynəlxalq miqyasda geniş müzakirəsinin keçirilməsindən ibarətdir. Bu məqsədlə bu gün Forum çərçivəsində aşağıdakı yeddi istiqamət üzrə dəyirmi masalar keçirilir:

  • «Multikulturalizm: nailiyyətlər və problemlər»
  • «Dünyanı dəyişdirən müasir texnologiyalar»
  • «Elmlərin konvergensiyası»
  • «Biotexnologiyalar və etikanın problemləri»
  • «İnkişafın iqtisadi modelinin humanitar aspektləri»
  • «Sosial jurnalistika və yüksək texnologiyalar»
  • «Postmodernist mədəniyyətdə ənənəvi dəyərlər sistemləri

«Dünyanı dəyişdirən müasir texnologiyalar» mövzusunda dəyirmi masanın təşkili və həyata keçirilməsi Bakı Dövlət Universitetinə həvalə edilmişdir. Forumun proqramına uyğun olaraq bu gün biz sizinlə XX əsrin sonunda və XXI əsrin ilk onilliyində böyük sürətlə inkişaf edən müasir texnologiyaların və innovasiyaların, xüsusilə informasiya-kommunikasiya texnologiyalarının cəmiyyətdə və bütövlükdə dünyada yaratdığı dəyişiklikləri, onların müsbət və mənfi cəhətlərinin ətraflı  müzakirə edərək gələcək ümidləri və perspektivləri müəyyən etməyə çalışacağıq.

Hörmətli həmkarlar və dostlar!

Artıq hamımıza məlumdur ki, XX  əsr daha çox elmin və texnikanın sürətli inkişafı, yeni texnologiyaların, elmi və praktiki innovasiyaların, informasiya-kommunikasiya texnologiyalarının inkişafı ilə səciyyələnir və tarixə informasiya əsri, daha geniş mənada elm və təhsil əsri kimi daxil olmuşdur. Elmin və təhsilin bütövlükdə inkişafı bütün dünyada vətəndaş cəmiyyətinin qurulmasını təmin edən əsas şərtdir və biz də bu cəmiyyətin qurulmasında iştirak edirik. Bu yolda hər birimiz öz məsuliyyətlərimizi başa düşməliyik, üzərimizə düşən vəzifələrimizi vicdan və şərəflə yerinə yetirməyə çalışmalıyıq.

XX əsrin son və XXI əsrin ilk onilliyində informasiya və kommunikasiya texnologiyaları cəmiyyətin inkişafına təsir göstərən əsas amillərdən birinə çevrilmişdir. Onların təsir dairəsi dövlət strukturlarını və vətəndaş cəmiyyəti institutlarını, iqtisadi və sosial sahələri, elm və təhsili, mədəniyyəti və bütövlükdə insanların həyat tərzini əhatə etmişdir. Bir çox inkişaf etmiş və inkişaf etməkdə olan ölkələr informasiya və kommunikasiya texnologiyalarının verdiyi üstünlüklərdən faydalanır. Hazırda informasiya cəmiyyətinə yönəlmiş yolun bəşəriyyətin gələcəyinə gedən yol olduğu artıq heç kimdə şübhə doğurmur.

İnsanın inkişafında ən mühüm amil elm, təhsil və müasir biliklərdir. İnformasiya-kommunikasiya texnologiyaları da daxil olmaqla, müasir texnologiyalardan bilik və informasiyanın ötürülməsi üçün istifadə olunması qlobal səviyyədə də inkişafın əsas şərtlərindən sayılır. Hazırda bütün ölkələrdə iqtisadi potensialın insan kapitalına çevrilməsi yolunda ardıcıl və sistemli tədbirlər həyata keçirilir. Bakı Forumu və bugünkü dəyirmi masa da bu baxımdan böyük əhəmiyyətə malikdir.

Mən dəyirmi masanın işinə uğurlar arzulayıram və onu davam etdirmək üçün  moderatoru, M.V.Lomonosov adına MDU-nun rektoru, akademik V.A.Sadovniçini dəvət edirəm.

 

Akad. A.L.Semyonov

Moskva Açıq Təhsil İnstitutunun rektoru

Müasir dünyada riyaziyyatın rolu

Müasir dünyada hər bir insan üçün riyaziyyatın rolu bilavasitə 2 əsas faktorla təyin edilir:

  1. İnformasiyanın emalı texnologiyası.
  2. Riyazi savad.

Riyaziyyat digər elm və texnologiyalara reallıq modelləri sistemi və bu modellərin tədqiqi alətlərini təklif edərək bütün insanların həyatına hiss olunacaq dərəcədə təsir edir.

Riyaziyyat və informasiyanın emalı texnologiyası

XX əsr kompyuterlərin yaranması və yayılması əsridir. Kompyuteri riyazi maşın da adlandırmaq olar (Bəzən bizim ölkəmizdə kompyuteri elə riyazi maşın adlandırırdılar və bu, “Hesablama maşını” adlandırılmasından daha doğru səslənirdi). Kompyuter özü riyazi üsullarla yaradılmışdır. Kompyuter hər şeydən əvvəl informasiyanın təhlili istiqamətində riyazi üsullarla təsvir olunaraq fəaliyyət göstərən riyazi qurğu kimi meydana gəlmişdir. Belə də ifadə etmək olar ki, maşınlar “riyaziləşdirilməsi” mümkün olan işi görürlər. Aydındır ki, belə maşınların yaradılması və istismarında riyazi metodlardan istifadə edən fizika və kimya kimi elmlər də tətbiq olunur, lakin insan üçün bu maşınların yerinə yetirdiyi iş məhz riyazi məna daşıyır.

Kompyuterə qədərki vaxtlarda kompyuter riyaziyyatının yaranması

Çox yaxşı haldır ki, belə maşınların işləmə nəzəriyyəsi və onların tət­biqlərinin bir çox mühüm elementləri, riyaziyyatçılar tərəfindən texnologiyalar­dan xeyli əvvəl yaradılmışdır.

Çox yaxşı haldır ki, texnologiyaların əsasına çevrilmiş uyğun elektron maşınların işləmə nəzəriyyəsi və onların tətbiqlərinin bir çox mühüm elementləri, məsələn, proqramlaşdırma dilləri yaradılmışdır. Bu nəzəriyyə formal qaydalara əsasən informasiyanın təhlili ilə məşğul olan insanın fəaliyyət aləti kimi meydana gəlmişdir. “Kompyuterə qədərki eranın” riyazi sənayesi praktiki olaraq “itkisizdir”.

Məsələn, 1940-cı illərin sonunda leninqradlı riyaziyyatçı, akad. müxbir üzvü A.A.Markov alqoritmlər nəzəriyyəsini (və ya özünün ifadə etdiyi kimi-alqorifmlər nəzəriyyəsini) qurdu, 1970-ci illərdə isə kompyuter aləmində struktur proqramlaşdırma və proqramların doğruluğunun induktiv isbatı kəşf olundu və bu yeniliklər Markovun kəşfinin təkrarı idi.

Klassik təmiz və tətbiqi riyaziyyat

Təmiz klassik riyaziyyat dəqiq düsturlarla işləyirdi. Yalnız sonda, yəni tənlik ümumi halda həll edildikdən sonra verilmiş şərtlərdən istifadə edilərək hesablama aparılırdı. Klassik tətbiqi riyaziyyat da daha çox inkişaf tapmış analitik həllə üstünlük verilirdi və yalnız bundan sonra təqribi hesablama üsulları tətbiq olunurdu. Biz hər bir halda son nəticədə həqiqi ədədlərlə, yəni sonsuz onluq kəsrlərlə yox, onların sonlu, diskret yaxınlaşmaları ilə işləyirdik.

Riyaziyyatın informasiya texnologiyalarından yaranan yeni sahələri.

Riyazi maşınların yaranması keyfiyyətə təsir etmədi. Biz əvvəlki kimi həmin  riyazi modellər dünyasındayıq.

Lakin riyaziyyatın tətbiqinin bir çox istiqamətlərində radikal partlayış baş verdi. Məsələn, təsvirlərin robotla tanınması və ya şifahi nitqin tanınması məsələlərinin həllini klassik riyaziyyat nöqteyi-nəzərindən təsəvvür etmək mümkün deyil. Riyaziyyat yeni tətbiqi riyaziyyatın diskret kəmiyyətlərlə işləyən metod və modellərinin geniş spektrini hazırlamışdır və bu zaman hesablama üsulları üçün keçilməz adlanan məsələlər adlanan aşkar olunmuşdur.

Kompyuter texnologiyalarının riyazi sərhədləri

Artıq 1960-cı illərdə ardıcıl cavab seçmə üsuluna əsaslanan çox sadə həll alqoritmi ilə verilən bəzi məsələlərin bu üsulun köməyi olmadan daha tez həll etməyin mümkünsüzlüyü aşkar edilmişdir. Qeyd edək ki, seçmə alqoritmi praktiki əhəmiyyətə malik deyil. Müasir zamanda riyaziyyatın və onun hesablama praktikasında tətbiqlərinin qarşısında duran ən mühüm və hələlik həll olunmamış problemlərindən biri seçmə problemidir: yuxarıda adları çəkilən məsələlərin həllini seçmə üsuluna nisbətən daha sürətlə almağa imkan verən bir alqoritm varmı? Bu alqoritmin varlığının mümkünsüzlüyünün gözlənilən isbatı riyaziyyatçı və proqramlaşdırıcıları seçmə məsələlərinin xüsusi hallarına (digər alqoritmlərin tətbiqinə imkan verən) yönəldir.

 Riyazi piramida

Müasir dünyada aşağıdakı riyazi fəaliyyət piramidası mövcuddur:

Təmiz klassik riyaziyyat

Tətbiqi riyaziyyat/Riyazi modelləşdirmə

Proqramlaşdırma

Tətbiq

Bu zaman faktiki olaraq cəmiyyət tərəfindən diktə olunan resurslarla (mütəxəssislərin sayı kimi) piramidanın təpəsindən əsasına doğru hərəkət hiss olunacaq dərəcədə artır. B.İ.Arnoldun Z.D.Faddeyevə əsaslanaraq tez-tez qeyd etdiyi kimi “SSRİ-də 1 ildə riyaziyyata ayrılan vəsait bir tankın qiymətinə bərabər idi, indi Rusiyada bu vəsait-təqribən 1 ildə 1 tankın -i məbləğindədir”. Burada məhz “təmiz klassik riyaziyyata” ayrılan vəsait nəzərdə tutulur.

Eyni zamanda, bu piramidanın zirvəsindəki fəaliyyətin yüksək keyfiyyəti onun daha aşağı və daha geniş pillələrində keyfiyyətli nəticə əldə etmək üçün zəruridir. Sovet İttifaqı riyaziyyat sahəsində unikal elmi potensiala malik idi. Sovet cəmiyyətinin quruluşunun xüsusiyyətinə və infrastrukturuna uyğun olaraq bu elmi potensial daha çox əsas elmi mərkəzlərdə toplansa da, indi müstəqil dövlətlər olan respublikalarda bu sahəyə əhəmiyyətli vəsait qoyulur və nəticələr alınır.

O zaman mövcud olan elmi əlaqələr bərpa olunmalı və gücləndirilməlidir. Elə həmin informasiya texnologiyaları bu işdə bizim əsas yardımçımız ola bilər.

Riyazi savad

Belə bir təəssürat yarana bilər ki, informasiya texnologiyalarının varlığı riyazi təhsili lazımsız edir. Bir tərəfdən, peşəkarlar var: “əgər yük daşıyanları varsa, coğrafiyanı öyrənmək nəyə lazımdır”. Digər tərəfdən XIX əsrin bir çox peşələrində zəruri olan-hesab əməllərinin yerinə yetirilməsi, faizlə bağlı əməliy­yatların aparılması və s. kimi bacarıqların yerinə yetirilməsini kalkulyatorlar və kompyuterlər vasitəsilə həyata keçirmək olar.

Həqiqət isə əksinədir. Müasir insana 100 və hətta 50 il bundan əvvələ nisbətən daha çox riyazi savad lazımdır. Bunun əsas səbəbi bu gün tez-tez dəyişən şərtlər daxilində fəaliyyətin planlaşdırılması və həll qəbul edilməsini tələb edən iş yerlərinin artmasıdır.

Bir çox həllərin və planların əsasında isə riyaziyyat durur. Bu həm də siyasətə, ekologiyaya, şəxsi həyata aid və professional sferanın xaricində olan seçmə, planlaşdırmaya da aid edilir. Bu gün sırf hesabi savadın yerini insan mədəniyyətinin daha geniş sahəsi tutur.

Riyazi savadın növləri

Riyazi savadın şərti olaraq aşağıdakı növlərini qeyd etmək olar:

  • Miqdar və cəbri savad (düsturda yerinə qoymaq, cavab almaq);
  • Həndəsi savad;
  • Ehtimal və statistik savad;
  • Məntiqi savad, çoxluqlar və xassələr, müraciətdə o cümlədən riyazi olmayan obyektlər haqqında müzakirələrdə savadlılıq;
  • Alqoritmik savad, həmçinin hesablama mürəkkəbliyindən irəli gələn mülahizələrdən istifadə etmək bacarığı və kompyuterin işini fundamental riyazi əsaslarını (məsələn, konkret hesablama verən universal hesablayıcı üçün proqram) başa düşülməsi. Bu barədə 1981-ci ildə akad. A.P.Yerşov “Proqramlaşdırma – ikinci savadddır” şüarı ilə çıxış edirdi.
  • Modelləşdirmədə
  • Kəsilməz və diskret modellər də daxil olmaqla riyaziyyat və reallığın uyğunluğunda savad (çevrilmə və cəmləməyə uyğun tətbiqi modellər-“törəmələr” və “inteqrallar”)

Riyazi savadın bu elementləri bu gün artıq orta məktəb səviyyəsində əyani, qavrana biləcək forma da çatdırıla bilər

Riyazi təhsilin piramidası

Riyazi təhsildə də özünəməxsus piramidalar var. Təhsilin səviyyələri piramidasını-məktəbəqədərki dövründən yüksək ixtisaslı kadrların hazırlanmasına qədər-varlığı şübhəsizdir. Lakin biz həm təhsil səviyyələri piramidası, həm də riyazi fəaliyyətin səviyyələri piramidası ilə bağlı olan digər piramidaya diqqət etmək istərdik. Biz aşağıdakı sahələrdə fəaliyyət üçün təhsili nəzərdə tuturuq:

  • Sırf riyaziyyat
  • Tətbiqi riyaziyyat/Riyazi modelləşdirmə
  • Proqramlaşdırma
  • Tətbiq

Burada da  kadrların hazırlanması məsrəflərinə aid olan müqayisələr aparmaq olar. Bir sözlə riyazi elmi məktəblərin yaradılması və formalaşdırılmasını, yüksək ixtisaslı yaradıcı riyaziyyatçıların hazırlanmasına qoyulan vəsaiti prioritet hesab etmək olar.

Riyaziyyat – humanitar bilik kimi

Nəhayət, riyaziyyatın humanitar bilik kimi rolunu nəzərdən keçirək. Biz yuxarıda qeyd etdik ki, müasir kompyuter riyaziyyatı təkcə insan fəaliyyətinin deyil, həm də insan düşüncəsinin və dilinin də formalaşması haqqında elm kimi yaradılmışdır. Bu gün riyaziyyatda bizi əhatə edən fiziki dünya sistemləri ilə yanaşı

  • Təklif və mülahizə
  • Münasibətlərin təsviri
  • Əmrlər və onların yerinə yetirilməsi, qarşılılıqlı əlaqə (antoqonostik və digər maraqlarla), idarəetmə modelləri də qurulur.

Riyaziyyatın tərbiyəvi rolu

Müasir ümumtəhsil məktəblərində riyaziyyat xüsusi rol oynayır. Bu rol heç olmazsa iki cəhətlə təyin olunur.

Birinici  cəhət ondan ibarətdir ki, məktəb də həyatda olduğu kimi, riyaziyyat fəaliyyətin müxtəlif növlərindən istifadə olunur.

İkincisi, riyaziyyat

  • Əqli əməyə hörmət
  • İntellektual çətinliklərin açılması və yeniliyin kəşfi bacarığı
  • İntellektual hörmət, biliklərin mütləq vacibliyi haqqında təsəvvür
  • İntellektual mülahizələrə, qurumlara, obyektlərə münasibətdə estetik   hissin formalaşdığı nadir riyazi fəndir.

 

Elmir Vəlizadə, Azərbaycan Respublikası Rabitə və informasiya texnologiyaları nazirinin müavini

“Müasir texnologiyalar – sosial inkişaf amilidir”

Hörmətli xanımlar və cənablar !

Sizin hamınızı Bakı Beynəlxalq Humanitar Forumunda salamlamaqdan məmnunam. Bizim bugünkü müzakirənin mövzusu həyatımızı dəyişdirən müasir texnologiyalara həsr olunmuşdur. Bilirsiniz ki, bəşəriyyətin inkişafı boyunca belə texnologiyalar çox olmuşdur. Məsələyə geniş mənada yanaşsaq, bir çox sahədəki texnologiyalardan danışmaq olar. Lakin fəaliyyətimin istiqamətini, habelə bizim bugünkü həyatımızda əhəmiyyətini nəzərə alaraq, diqqətinizi informasiya-kommunikasiya texnologiyalarına yönəlmək istərdim. Bu sırada teleqrafı, telefonu, radionu, televiziyanı da sadalamaq olar, lakin biz onlardan ən müasirlərinin üzərində dayanacağıq.

Çoxdan sirr deyil ki, hesablama texnikasının yaradılması və onun müxtəlif sahələrdə geniş tətbiqi, bir qədər sonra isə, xüsusilə fərdi kompyuterlərin meydana çıxmasından sonra, biz hamımız onların fəal istifadəçilərinə çevrilmişik. Əgər bizlərdən hər birimiz düşünsək ki, bu gün mən kompyuterdən istifadə etmişəmmi, cavab birmənalı müsbət olacaqdır. Çünki bunun üçün bilavasitə kompyuter arxasında oturmağa ehtiyac yoxdur, bizim gündəlik istifadə etdiyimiz mobil telefon, bankomat, müasir avtomaşın və digər qurğular da kompyuterdir.

Mobil rabitə və İnternet gündəlik fəaliyyətimizə operativlik, asanlıq və digər üstünlükləri əlavə etməklə, həyatımızın ayrılmaz hissəsinə çevrilmişdir.

Ümumiyyətlə, internet, insanın istifadə etdiyi bütün texnologiyalar arasında ən unikal hesab oluna bilər. Qısa müddət ərzində İnternet xüsusi kompyuter şəbəkəsindən sosial sistemə çevrilmişdir və bu gün onu dünya qloballaşma prosesinin əsas alətlərindən biri kimi də qiymətləndirmək olar. Biznesin aparılması üçün geniş tətbiqi imkanların, informasiyaya çıxışın, insanlar arasında əlaqələrin, habelə dövlət orqanları ilə qarşılıqlı fəaliyyətin yaranması ilə internet daha real ümumi şəkli və məqsədəuyğunluq əldə etmişdir. İqtisadiyyatın yeni sahəsi formalaşmışdır-İnternet- sənaye, İnternet-iqtisadiyyat. Son illərdə sosial şəbəkələr, qısa xəbərlər sistemləri və bloqlar da geniş populyarlıq qazanmışdır. Təşbihlə desək, hər bir insan şəbəkələrlə əhatə olunub və bu şəbəkənin tərkib hissəsidir.

İnternet texnologiyaların əsas fenomeni ondan ibarətdir ki, hər bir insan onların inkişaf prosesinin fəal iştirakçısıdır. İnsanlar öz iştirakı ilə onların əhatə dairəsini genişləndirir, informasiyanın tərkibini zənginləşdirir, sayt və digər müxtəlif tətbiqi mənbələri yaradır, öz aralarında xəbərlərin mübadiləsini aparmaqla, hansısa şəbəkələrə öz baxışlarını yaymaqla pulsuz reklam yayırlar və s. Beləliklə, insan yeni sərvətin – informasiya və yeni biliklərin istehsalçısına çevrilir. Bunun sayəsində biz bu gün inkişafın yeni mərhələsindən, yeni formasiya, informasiya cəmiyyəti, yaxud biliklərə əsaslanan iqtisadiyyat haqqında danışa bilərik.

Lakin inkişaf heç də düzxətli proses deyil və həyatımıza yeni şərtlər və çətinliklər daxil edir. Ən sadə misal kimi leksikamıza əvvəllər mövcud olmayan yeni sözlərin, yaxud tam başqa məna alan köhnə sözlərin daxil olmasını göstərə bilərik. “Retvitləmək”, “fendləmək”, “virmeyker” və buna bənzər digər sözlər bizə yad görünür, lakin geniş istifadə olunur. Virtual reallıq daha cəlbedici və daha təbii görünür. Bunlar psixoloji problemlərə səbəb olur, insanlarda daha çox xudbinlik, şəxsiyyətin ikiləşməsi, eqoistlik, tamahkarlıq, soyuqluq, eskaypizm inkişaf edir. Şəxsiyyət böhranı-müasir postindustrial dünyanın yaratdığı ən mürəkkəb problem­lərdən biridir.

Son illərin statistikası sosial şəbəkə istifadəçilərinin sayının dinamik olaraq artmasını göstərir. Nəzərə alsaq ki, fəal istifadəçilərin orta statistik qrupunun yaşı 18-25-dir, yəni gənclər təhlükəyə ən çox məruz qalan qrupdur. Təhlükəsiz İnternet Günü ilə əlaqədar 2011-ci ildə yayılan məlumatlar insanı düşünməyə vadar edir: gənclər, onların 10 il bundan əvvəlki həmyaşıdlarından 2-3 saat az yatır; orta hesabla həftədə 8 saat onlayn oyunlara sərf olunur; hər ay Facebook-da istifadəyə təxminən 500 milyon istifadəçi 700 milyard dəqiqə (orta hesabla hər istifadəçi bir sutka) sərf edir.

Digər statistikaya, məsələn Rusiyada 2010-cu ildə aparılan sorğunun nəticələrinə əsasən, İnternet istifadəçilərinin təxminən 89%-i sosial şəbəkələrdən istifadə edir, 63% isə bu məqsədlər üçün mobil telefondan istifadə edir. Ən acınacaqlı odur ki, istifadəçilərin 43%-nin fikrincə, sosial media insanları yaxınlaşdırmır, 42% əksinə hesab edir, 15%-isə hələ öz rəyini müəyyənləşdirə bilməyib.

Düşünürəm ki, bu rəqəmlər müasir texnologiyaların həyatımıza təsirinin səviyyəsini əks etdirir. Buna görə də hər yerdə, xüsusilə tam formalaşmamış psixikaya malik olan gənclər və uşaqlar arasında müasir texnologiyaların faydalı istifadəsi qaydaları haqqında izahat işini aparmaq lazımdır. Millətlərarası, dini və irqi ayrı-seçkiliyin qızışdırılması, “demokratik islahatlar”, yaxud “səxsi azadlıq” şüarları altında qeyri-qanuni hərəkətlərə təhrik etmək üçün müasir texnologiyaların istifadə olunması, ümumiyyətlə, yolverilməzdir.

Bu səbəbdən, yalnız fərdlərin, cəmiyyətin və bütövlükdə dövlətin rifahı üçün müasir texnologiyalarda düzgün istifadə hər bir ölkənin sosial inkişaf amili ola bilər.

Diqqətinizə görə təşəkkür edirəm.

 

Prof. S.B.Qaşkov, M.V.Lomonosov adına Moskva Dövlət Universiteti 

İnformasiyanın Müdafiəsi haqqında

Zalda iştirak edənlərin hamısı riyaziyyatın mücərrəd elm olduğunu, əlbəttə, bilirlər. Bu səbəbdən, bir çoxları düşünürlər ki, bu elm dünyada tətbiq olunsa da, onun məişətdə tətbiqi ilə çətin ki, rastlaşaq. Yəni o, dolayısı ilə – fizika, kimya, mexanika, texnika və i.a. tətbiq edilir. Lakin hazırda belə bir baxış tamamilə yanlışdır. Məsələn, mən iddia edə bilərəm ki, burada iştirak edənlərin hamısı daim riyaziyyatın hərəkətsiz tətbiqi ilə təmasdadır, çünki hamımız cibimizdə mobil telefonlar gəzdiririk. Lakin söhbət təkcə mobil telefonlardan deyil, istənilən rəqəmsal texnikadan gedir. İndi artıq hətta fotoaparatlar da rəqəmsaldır. Kompüterlərin rəqəmsal olduğunu isə hamı başa düşür.

Məlum olduğu kimi, rəqəmsal texnikada informasiya sıfır və vahidlərin ardıcıllığı şəklində ötürülür. Sadəlövh baxışlara görə, informasiya tam etibarlı şəkildə ötürülür, sıfır vahiddən fərqlənmir. Əslində isə bir çox səbəblərdən irəli gələn səhvlər baş verir. Səhvlər təkcə uzaq radio əlaqədə deyil, adi mobil rabitədə də olur. İnformasiyanın ikiqat sıx yazıldığı optik disklərin, xüsusən DVD disklərin oxunması zamanı səhvlər meydana çıxır. Kompüterdə sərt diskdən informasiyanın oxunmasında səhvlər olur. Qeyd etmək lazımdır ki, son 10 il ərzində sərt disklərin həcmi möhtəşəm şəkildə böyümüş, artıq yüzlərlə giqabayt olmuşdur. Bu isə maqnit yazılarının sıxlığının artmasının nəticəsidir.

Təbii ki, səhvlər olur. Onları düzəltmək lazımdır. Bununla elmin böyük bir sahəsi məşğul olur. O, səhvləri düzəldən kodlar nəzəriyyəsi adlanır. Orada kodlaşdırmanın külli miqdarda müxtəlif sistemləri yaradılmışdır. Ən dəbdə olanlardın biri 60-cı illərin əvvəllərində icad olunan Boezi-Cunthuri kodlarıdır. O, Hindistan mənşəli amerikalı idi. Lakin bəzi məlumatlara görə, həmin kodlar bizdə də kəşf edilsə də, məlum səbəblər üzündən çap edilməmişdi. O dövrdə kodlaşdırmanın tətbiq sahəsi hərbi texnika, kosmik rabitə ilə bağlı idi. İndi isə səhvlərin düzəldilməsi ilə kodlaşdırmadan qaçılmaz olaraq bütün sahələrdə istifadə edilir. Beləliklə, dekodlaşdırma alqoritmləri Boezi-Cunthuri kodları üçün yaxşı işlənib hazırlanmışdır və onlar sonlu adlandırılan sahələrdə hesablamanın tətbiqinə əsaslanır. Bəs əməliyyatlar hansılardır? Hesabdakılar: toplama, çıxma, vurma, bölmə. Doğrudur, sonuncu olmasa da olar. Bölmə kifayət qədər bahalı əməliyyatdır.

Sonlu sahələr isə XIX əsrin əvvəllərində məşhur alman riyaziyyatçısı Karl Fridrix Qauss kəşf etmişdir. Sonlu sahə kifayət qədər sadə bir şeydir. Məsələn, 5 elementdən ibarət sahə, sadəcə, 0, 1, 2, 3, 4 , 5 rəqəmlərindən ibarət sahədir. Onları toplamaq, vurmaq olar, amma sadəcə vurmaq yox, çünki hansısa rəqəm alınacaq, məsələn, 15, cavabı isə yenidən 5-ə bölmək və qalıqla əvəzləmək lazımdır, yəni nəticə həmişə 0-dan 4-ə qədər olacaqdır. Bax, belə sadə bir nümunə.

Daha sonra məşhur bir fransız riyaziyyatçısı Evarist Qalua Qaussun bu konstruksiyasını ümumiləşdirdi və elə sonlu sahələr yaratdı ki, onlarda elementlərin sayı nəinki mütləq sadə rəqəmlər eyni zamanda, sadə rəqəmlərin dərəcəsi oldu. O dövrdə bu, riyaziyyatda qabaqcıl istiqamət idi. Ümumiyyətlə, o, indi də inkişaf etməkdədir. Doğrudur, daha mürəkkəb istiqamətlər də inkişaf edir, məsələn, sonlu sahələr üzərində cəbri əyrilər. Bütün bunlarla məşğul olan rəqəmlər nəzəriyyəsi mütəxəssisləri həmişə elmlərinin saf olması, heç vaxt heç bir yerdə tətbiq olunmaması ilə fəxr edirdilər. Məşhur ingilis riyaziyyatçısı Hardi özünün « Riyaziyyatın  apologiyayası » kitabçasında elə belə də yazmışdı.

Lakin məlum oldu ki, zaman keçdikcə bütün bunlar tətbiq edilməyə, həm də demək olar ki, hər yerdə tətbiq edilməyə başlamışdı. Kodlaşdırma informasiyanın qaçılmaz olan səhvlərdən müdafiəsi ilə məşğuldur. Lakin informasiyanı həmçinin kənar müdaxilələrdən və bilərəkdən səhvlər daxil edilməsindən də müdafiə etmək lazımdır. Dövrümüzdə bu, çox aktuallaşmışdır. Bununla geniş fəaliyyət sahəsi məşğul olur. İnformasiyanın müdafiəsi adlanır. Orada istifadə olunan metodlardan biri məlumatların şifrələnməsi, yaxud kriptoqrafiya adlanır.

Rus dilində kriptoqrafiya gizli yazı deməkdir. Ümumiyyətlə, klassik kriptoqrafiya elə riyaziyyatın özü qədər qocadır. Onun bir neçə min il yaşı var. Ondan hələ Qədim Misirdə və Qədim Yunanıstanda istifadə olunduğu güman edilir. Lakin təəccüblüdür ki, keçən əsrin 70-ci illərində artıq ictimai kriptoqrafiya, yaxud başqa cür desək, açıq açarlı kriptoqrafiya kəşf edildi.  Daha bir ekvivalent termin də var – assimmetrik açarlı kriptoqrafiya. Məsələ ondadır ki, klassik kriptoqrafiya (onu sim­metrik açarlı kriptoqrafiya da adlandırırlar) aşağıdakılara əsaslanır: məxfi infor­ma­si­ya mübadiləsi edən iki subyekt eyni məxfi açara malik olmalıdır. Onlardan biri həmin açarla informasiyanı müəyyən alqoritmin köməyilə şifrələyir, digəri isə elə hə­min açarın köməyilə onun şifrini açır. Prinsipcə, şifrləmə sistemi düşmənə bəlli ola bilər-bundan çıxış yolu tapmaq lazımdır. O yalnız açarı bilmir. Açar olarsa, şifrəni aç­maq asan, olmadıqda isə demək olar ki, mümkünsüzdür. Lakin ümumi məxfi açara ma­lik olma narahatlıq doğurur. Necəsə görüşmək, çaparlar göndərmək lazım gəlir və s.

Məlum oldu ki, fərdlərdən hər birinin heç də mütləq üst-üstə düşməyən, öz məxfi açarı olan şifrləmə sistemi də mövcuddur. Buna baxmayaraq, onlar hətta müxtəlif kontinentlərdə olmaqla, bir-birilə görüşmədən informasiya mübadiləsi təşkil edə bilirlər. Həm də bu zaman heç bir xüsusi xidmət orqanı bunu, demək olar ki, oxumağa qadir deyil. Əlbəttə, nəzəri baxımdan bu, mümkündür. Əgər dünyadakı bütün superkompüterləri qoşa bilsəniz və vaxt baxımından məhdudiyyətiniz olmasa, məsələn, 1000 il yaşamaq imkanınız olarsa. Odur ki, söhbət praktiki baxımdan mümkünsüzlükdən gedir.

Beləliklə, hazırda açıq açarlı kriptoqrafiya gur inkişafdadır, yüzlərlə konfranslar keçirilir, jurnallar nəşr olunur, bu işdə Braziliya, Tayvan kimi ölkələrin tədqiqatçıları iştirak edirlər, külli miqdarda gözəl kriptoqrafik sistem kəşf edilmişdir. Məsələn, elektron imza sistemləri işlənib hazırlanmışdır. Onlar o qədər dəbdədir ki, artıq bir çox ölkələrin kriptoqrafik standartlarına daxil olmuşdur. Həm də onlardan real şəkildə istifadə edilir, çünki sanballı adamlar bu sənədləri bir-birilə görüşmədən, elektron şəkildə göndərə bilirlər, üstəlik, bu zaman məhz imzası gözlənilən adamın imza atdığına tam zəmanət verilir. Bu imzaların saxtalaşdırılmasının mümkünsüz olduğuna, həmçinin imza atanın öz imzasından imtina etməyəcəyinə də praktiki zəmanət var.

Lakin imzanın az-az tətbiq olunan daha ekzotik sistemləri də mövcuddur: qrupşəkilli imza, kandar (poroqovaə?) imzası, dairəvi imza. Onlar bir çox maraqlı xassələrə malikdir. Məsələn, dairədən bir nəfər hansısa sənədi imzalaya bilər və bu zaman onu kimin imzaladığını müəyyənləşdirmək mümkünsüzdür, lakin təsadüfən məlumdur ki, bir nəfər imzalayıb və lazım olan yerə ünvanlayıb. Yeri gəlmişkən, onları bizdə kəşf etməyiblər. Məncə, hardasa Çində.

Elektron səsvermənin təşkili sistemləri var. Hələlik, onlar da demək olar ki, tətbiq edilmir, lakin elə xassələrə malikdir ki, nəticələri saxtalaşdırmaq olmur və kimin necə səs verdiyini müəyyənləşdirmək mümkün deyil.

Elektron pullar adlandırılan sistemlər mövcuddur. Bunlar bizim İnternetdə istifadə etdiyimiz, müxtəlif ödəniş sistemləri deyil. Sonuncular primitiv sistemlərdir. Onlar mükəmməl deyil, onları elektron pul adlandırmaq olmaz. Mürəkkəb, praktiki, az tətbiq olunan sistemlər var ki, pulu tam imitasiya etməyə, o cümlədən izləməni mümkünsüzləşdirən sistemlər var. Yəni insanlar pul rolunu oynayan hansısa rəqəmlər toplusu vasitəsilə hesablaşırlar və bu zaman nə vaxtsa kimin kimə ödəniş etdiyini müəyyənləşdirmək mümkün deyil. Eyni zamanda, insanın həqiqətən ödəniş etməsinə tam zəmanət verilir və heç kimin heç bir iddiası olmur. Bütün bu xüsusiyyətlər paradoksal, bir-birilə uyğun gəlməyən təsəvvürlər yaratsada, bununla belə, bütün bunlara artıq nail olunmuşdur.

Mən sözümü artıq bitirirəm, lakin onu da demək istəyirəm ki, müasir riyaziyyat özü-özlüyündə inkişaf etsə də, ən azı, onun bəzi sahələri, gördüyümüz kimi, getdikcə daha çox, tamamilə gözlənilməz şəkildə tətbiq edilir və görünür, bu tendensiya inkişaf edəcəkdir. Odur ki, riyaziyyatı öyrənmək lazımdır.

Sonda demək istəyirəm ki, vaxtilə «Kodları sındıranlar» kitabını yazmış amerikalı jurnalist Kan həmin kitabda ilk dəfə açıq mətbuatda açıq kriptoqrafiyadan, yəni açıq yox, klassik kriptoqrafiyadan yazmağa başladı (bir halda ki, açıq kriptoqrafiya o zaman hələ təzəcə meydana çıxmağa başlamışdı). Məsələn, o, belə bir bəyanat verdi: «Böyük dövlət nüvə raketləri, ballistik raketləri, nüvə bombası və kriptoqrafiyası olan dövlətdir». Sözümü elə bununla bitirmək istəyirəm.

 

Prof. F. M. Əfəndiyev, Bakı Dövlət Universiteti

Qlobal Problemlər və bəşəriyyətin tərəqqisi.

Qloballaşma müasir dövrün ən mühüm proseslərindən biri kimi tədqiqatçılar tərəfindən geniş təhlil olunur. Bu problemə artmaqda olan maraq onun fundamentallığı, dünya proseslərinə, ölkələrin və xalqların həyatına dərindən nüfuz etməsi, inteqral məzmun daşıması və bütövlükdə müasir dövr üçün mühüm əhəmiyyəti ilə izah olunur.

Hazırda bəşəriyyət sivilizasiyanın özü və planetimizdə həyatın mövcudluğu üçün böyük təhlükə törədən kəskin qlobal problemlərlə qarşılaşmışdır. Bəşəriy­yətin gələcək sosial tərəqqisi əsrimizin əvvəllərində kəskin şəkildə ortaya çıxan bu həyati problemlərin həllindən asılıdır, eynilə də onların aradan qaldırılması yalnız həmin tərəqqi sayəsində mümkündür.

Müasir dövrün təməli kvintessensiyası olan fəlsəfə qloballıq fenomenini fəal surətdə tədqiq edir. Həmin fenomen bəşəriyyət qarşısında prinsip etibarı ilə yeni problemlər qoyur. Bunlardan bir çoxu əvvəllər mövcud olmuşdur və onların həlli təxirə salına bilməz, çünki onların bir çoxu kəskin olub, insan həyatının mövcudluğu məsələləri ilə bağlıdır.

Müasir dövrdə  istilik-nüvə müharibəsi, ekoloji böhran, demoqrafik partlayış və digər qlobal miqyaslı təhlükələri təxirəsalınmaz surətdə həll etmək xüsusi ilə zəruridir. Bu, ümumbəşəri mənafeləri və dəyərləri hər şeydən üstün tutan yeni siyasi təfəkkürün təməlini təşkil edir.

Qloballaşma ictimai həyatın bütün tərəflərinə güclü təsir göstərir, o, informasiya inqilabı ilə müşayiət olunur, sonuncu isə bütün coğrafi məkanlara yayılır. Belə ki, onun yaratdığı imkanlar sayəsində bu gün dünyada ünsiyyət psixologiyası yeniləşir, hər bir xalq  digəri haqqında çoxlu biliklər əldə edir, müxtəlif xalqları, dinləri və mədəniyyətləri təmsil edən insanlar arasında peşə əməkdaşlığı inkişaf edir.

Qloballaşma bu vaxtı çatmış problemlərin həllində bütün ölkələrin və xalqların cəhdlərini birləşdirməyi tələb edir. Belə yanaşma  ümumilikdə dünyanın inkişafı haqqında proqramların işlənib hazırlanmasında BMT-nin və digər beynəlxalq təşkilatların rolunu artırır. Onlarla yanaşı həmin problemləri həll edə bilən prinsipcə yeni beynəlxalq strukturların yaranması da mümkündür.

Hazırda bəşəriyyət tarixində ilk dəfə olaraq yer kürəsinin çoxmilyardlı əhalisini yaşayış vasitələri ilə təmin etmək, onlar üçün ləyaqətli həyat şəraiti yaratmaq üçün imkan açılmışdır. Buna nail olmaq üçün bəşəriyyət bütün zəruri iqtisadi və maliyyə resurslarına, elmi-texniki imkanlara və intellektual potensiala malikdir. Bununla belə, həmin imkanın reallaşması üçün ümumbəşəri maraqların və dəyərlərin prioritetinə əsaslanan yeni siyasi təfəkkür, xeyirxah iradə və beynəlxalq əməkdaşlıq zəruridir.

 

Akad. A.M.Məhərrəmov, Bakı Dövlət Universitetinin rektoru

 İntensiv Texnologiyaların Sürətli artımı Şəraitində elm və təhsilin tarazlaşdırılmış inkişafı

Bəşəriyyətin mövcud olduğu bütün dövr ərzində insanlar həmişə özlərinə belə bir sual verirdilər: nə zaman, hansı dövrdə biz cəmiyyət üçün daha gərəkli ola bilərdik, həyat isə bizim özümüz üçün daha maraqlı və səmərəli olardı?

Çox güman ki, XIX əsrdə və daha əvvəllər yaşayanlar bu suala cavab axtararkən çətinliklərlə üzləşərdilər. Çünki o vaxtlar tarixdə bu və ya digər dövrü səciyyələndirən dəqiq meyarlar yox idi.

XX əsrin sonu – XXI əsrin əvvəllərində yaşayanlar isə qoyulan suala çətinlik çəkmədən cavab verə bilərlər. XX əsrdə biz dünya hökmranlığı, dünyanın siyasi xəritəsinin dəyişdirilməsi uğrunda çoxsaylı müharibələrin şahidi olduq. Bu baxımdan keçən yüzilliyin ortalarında çoxları XX əsri müharibələr dövrü, nüfuz dairələrinin dəyişdirilməsi uğrunda mübarizə dövrü sayırdı. Əsrin bizə də yaşamaq nəsib olan ikinci yarısı isə tarix tərəfindən sosializmlə kapitalizmin paralel inkişafı dövrü kimi səciyyələndirilir. Bundan çıxış edərək, bir çoxları XX əsri imperializmin inkişafı, digərləri isə kommunizm quruculuğu dövrü sayır. Lakin XX əsrin sonlarına doğru aydın oldu ki, o, daha çox, elm və texnikanın sürətli inkişafı, yeni texnologiyaların, elmi-praktik innovasiyaların meydana çıxması, informasiya-kommunikasiya texnologiyalarının yayılması ilə səciyyələnir. Bir sözlə, XX əsr tarixə informasiya əsri kimi, sözün daha geniş anlamında isə – elm və təhsil əsri kimi daxil oldu.

Əvvəlki yüzilliklərdən hər biri hansısa texnologiyanın meydana çıxması ilə səciyyələnmişdir ki, həmin əsrdə tərəqqini elə onların inkişafı müəyyənləşdirirdi. XVIII əsrdə bunlar mexaniki sistemlər, XIX əsrdə – buxar maşını, XX əsrdə isə informasiyanın toplanması, ötürülməsi, emalı və saxlanması texnologiyaları oldu.

Bizim dövrümüz isə, artıq qeyd etdiyimiz kimi, elm və yeni texnologiyaların sürətli inkişafı dövrüdür. İndi bəşəriyyət öz inkişafının yeni mərhələsinə qədəm qoyur ki, bu mərhələdə nəinki klassik elmlər sürətlə inkişaf edir, həm  də yeni fənlər meydana çıxır. Toplanan elmi biliklərin həcmi artır, elm və texnikanın nailiyyətləri sürətlə həyata tətbiq edilir.

Müxtəlif ölkələrin aparıcı elmi nəşrlərində elmi materialların sayı artır. Həm də slaydda da gördüyümüz kimi, son illər inkişaf etməkdə olan bir sıra ölkələr – Çin, Cənubi Koreya, Hindistan, Malayziya bu sahədə artım templərinə görə dünyanın aparıcı ölkələrini qabaqlamaqdadır.

Təbii ki, bu, elmi araşdırmalara təsir göstərir və təhsil prosesinin təşkilinə yeni yanaşma tələb edir. Müasir şəraitdə tədrisin yeni texnologiyalarının tətbiqi, müasir informasiya texnologiyalarından istifadə, nəzəriyyə ilə praktika, yəni elmlə istehsalat arasında daha sıx əlaqələrin qurulması qaçılmazdır.

İndi nəhəng informasiya axınlarını sürətlə emal etməyi və ondan istifadəni bacaranlar uğur qazanırlar. Liderlik isə elmlə təhsilin səmərəli inteqrasiyasına nail olmuş ölkələrdədir. Slaydda təqdim olunan məlumatlar buna nümunə ola bilər. Məsələn, Nobel mükafatı laureatlarının 70%-i, elm və mühəndislik sahəsində məqalələrin 30%-i və dünyada ən çox sitat gətirilən elmi məqalələrin 44%-i ABŞ-ın payına düşür. Yuxarıda adlarını çəkdiyim bir sıra ölkələr də bu istiqamətdə sürətlə irəliləməkdədir.

İndi biz baza elmi təhsilin daim yeniləşdirilməsi və genişləndirilməsinə daha çox diqqət yetirməli, elmi-texniki biliklər və vərdişlərin aşılanması üçün bütün zəruri tədbirləri görməliyik. Müasir meyarlara cavab verən mütəxəssislər hazırlanması təhsil sistemində elmi biliklərin inkişafından geri qalmamağı, təhsil prosesinə müasir kommunikasiya vasitələrini, «nou-hau» tipli innovasiya texnologiyalarını, daha cəsarətli tətbiqini, o cümlədən «injener-haus»lar və texnoparklar yaradılması üçün imkanlar axtarılmasını, yəni intensiv texnologiyaların sürətli inkişafı şəraitində elmlə təhsil arasında tarazlaşdırılmış qarşılıqlı münasibətlər yaradılmasını tələb edir.

Obyektiv və dinamik inkişaf edən proses olan ali təhsilin beynəlmiləlləşməsi artıq yeni mərhələyə – inteqrasiya mərhələsinə keçir. Təhsil müəssisələrinin xarici tərəfdaşlar və təşkilatlarla möhkəm əlaqələr qurması, ali təhsil müəssisələrinin regional birliklərinin formalaşdırılması, YUNESKO, BMT və başqa təşkilatların himayəsi altında bütün dünya üçün ümumi inkişaf strategiyasının işlənib hazırlanması buna dəlalət edir. Son nəticədə, bütün bunlar dünya ali təhsilinin vahid sistemdə birləşməsinə gətirib çıxarmalıdır.

Yeri gəlmişkən, son illər postsovet məkanında da bu istiqamətdə böyük iş görülmüşdür. Rusiya, Ukrayna, Mərkəzi Asiya, Qara dəniz boyunun aparıcı  universitetlərinin Avrasiya Universitetlər Assosiasiyası, Xəzəryanı Universitetlər Assosiasiyası və Qara dəniz hövzəsi Universitetləri Assosiasiyasında birləşməsi buna nümunə ola bilər. Paralel olaraq, Avropa və MDB-nin bir çox aparıcı ali məktəbləri ilə ikitərəfli əlaqələr də inkişaf etdirilir və möhkəmləndirilir, MDB ölkələrinin aparıcı ali məktəblərinin filialları açılır. Məsələn, 2008-ci ildən Azərbaycanda MDU-nun filialı müvəffəqiyyətlə fəaliyyət göstərir. Bolonya sisteminin tətbiqində də uğurlar əldə edilmişdir.

Bütün bunlara baxmayaraq, universitetlərimiz hələ də dünyanın aparıcı ölkələrinin universitetlərindən geri qalmaqdadır. Bu, universitetlərin ABŞ, Yaponiya, böyük Britaniya və digər inkişaf etmiş ölkələrin ali məktəblərinin böyük əksəriyyət təşkil etdiyi Şanxay reytinqindən də aydın görünür. Burada belə bir məlum ifadəni yada salmaq yerinə düşər: «Amerika universitetləri Amerika bu qədər belə zəngin olduğu üçün güclü deyillər, universitetləri belə güclü olduğu üçün Amerika bu qədər zəngindir».

Təbii ki, dünya ali təhsil sisteminə inteqrasiyanı davam etdirmək zəruridir. Lakin buna qədər biz öz aramızda inteqrasiyanı, yəni regional inteqrasiyanı hərtərfli genişləndirməliyik. Mən əminəm ki, tezliklə elmin vətəni olmadığı kimi, təhsilin də vətəni olmayacaqdır.

Ali təhsilin inkişafının müasir meylləri həm müsbət, həm də mənfi nəticələrə gətirib çıxarır. Məsələn, ali təhsilin miqyasının genişlənməsi ilə əlaqədar təlimin keyfiyyətinin təmin edilməsi problemi kəskinləşmişdir. Müasir cəmiyyətin yüksək səviyyəli təhsilə malik mobil mütəxəssislərə kəskin ehtiyacı var. Məhz cəmiyyət gənc mütəxəssislərin əmək bazarına təsir göstərərək, keyfiyyətli ali təhsili stimullaşdıra bilər və bunu etməyə borcludur. Ali təhsilin artmaqda olan miqyasının maliyyələşdirilməsi problemi də kifayət qədər kəskinləşmişdir. Digər tərəfdən, tələbələrin sayının artması bir çox tədris müəssisəsini infrastrukturun təkmilləşdirilməsi, kitabxana fondları, beynəlxalq əməkdaşlıq, pedaqoji kadrların hazırlanması və yenidən hazırlığına xərcləri azaltmağa məcbur edir. Yeri gəlmişkən, Rusiya Federasiyasının Prezidenti hörmətli cənab Medvedyev bu yaxınlarda Ulyanovskdakı çıxışında bu məsələlərə toxunaraq, iqtisadiyyat üçün üstün sahələr üzrə təlimin maliyyələşdirilməsinin zəruriliyini, həmçinin tələbələrin işə düzəlməsi məsələlərinə də toxunmuşdu.

O da təşviş doğurur ki, ölkələrin iqtisadi inkişafındakı fərqlər «beyin axını» kimi neqativ meyilin yaranmasına gətirib çıxarır. Bu, inkişaf etməkdə olan və keçid dövrü ölkələri üçün çox mənfi prosesdir. Məsələ ondadır ki, inkişaf etmiş ölkələr məqsədyönlü miqrasiya siyasəti yürüdərək, getdikcə daha sərfəli şərtlər təklif edirlər. Odur ki, dünya ali təhsil sisteminə inteqrasiya edərkən bu prosesin həm müsbət, həm də mənfi cəhətlərini nəzərə almaq zəruridir. Beynəlxalq əməkdaşlıq ali təhsilin məzmun və səviyyəsinin iqtisadiyyatın tələbatlarına uyğunluğu, müxtəlif ölkələrdə mütəxəssis hazırlığının səviyyəsinin bərabərləşdirilməsi, bu sahədə tərəfdaşlığın möhkəmləndirilməsi kimi aktual məsələlərin həllinə yardımçı olur. Bununla yanaşı, o həm də «beyin axını»nın qarşısını almalıdır. Onun ən mühüm vəzifələrindən biri isə məhz milli iqtisadiyyat üçün ixtisaslı kadrlar hazırlanması olmalıdır. İndi bu məsələ son dərəcə aktualdır. Azərbaycanda bu istiqamətdə ciddi addımlar atılır. İlk növbədə, ölkə rəhbərliyi son illər ərzində yeni iş yerlərinin açılması üçün məqsədyönlü iş aparır. Elm və təhsildə əmək şəraitinin və maddi-texniki təminatın yaxşılaşdırıl­masına xüsusi diqqət yetirilir. Bu sahələrin işçilərinin əmək haqlarının demək olar ki, hər il artırılması artıq yaxşı bir ənənəyə çevrilmişdir. Dövlət proqramı üzrə dünyanın aparıcı ali məktəblərində təhsil almış gənc mütəxəssislərə xüsusi diqqət yetirilir.

Sirr deyil ki, ali məktəblərdə elmin zəif maliyyələşdirilməsi akademik elmlə universitet elmi arasında uçurum yaradır. Məsələnin köklü həlli kompleks tədbirlər görülməsindədir. Maliyyələşdirilmənin artırılması ilə yanaşı, tədris-elm komplekslə­rinin formalaşdırılması, aparıcı alim və mütəxəssislərin tədris fəaliyyətinə cəlb edilməsi, müəllimlərin və tələbələrin elmi araşdırmalarının stimullaşdırılması zəruridir. Bu gün inkişaf etmiş ölkələrdə ali təhsil elmi araşdırmalar və innovasiyalarla eyni hüquqlara malikdir.

Respublikamızda da bu istiqamətdə məqsədyönlü iş aparılır. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin «iqtisadi potensialı intellektual kapitala çevirmək» çağırışı həyata keçirilir.  Bundan başqa, bu yaxınlarda cənab Prezident qarşımıza ən qısa müddətə – 3 aya 2011-2021-ci illər üçün milli təhsil strategiyasını işləyib hazırlamaq vəzifəsini də qoymuşdur.

Əminəm ki, bu Forumdakı müzakirələr həmin Strategiya üzərində işimizdə əməli kömək olacaqdır.

Deyilənlərlə əlaqədar, müzakirəyə müasir cəmiyyət üçün aktual olan tezisləri çıxarmaq istəyirəm:

  1. Bu, ilk növbədə, müxtəlif sosial-iqtisadi inkişaf səviyyələrinə malik ölkələrdə təhsil və elmin inkişafının tarazlaşdırılmış səviyyəsinə nail olmaq yollarının axtarılmasıdır. Avropada, ABŞ-da və digər inkişaf etmiş ölkələrdə ali təhsilə ümumi daxili məhsulun 1 və 2 faizdən daha çoxu, elmin inkişafına isə 2-3 faizi yönəldilir. Üstəlik, ABŞ təkcə 2010-cu ildə tədqiqatlara və innovasiyalara əlavə olaraq, təkrar edirəm, əlavə olaraq, təxminən, 148 milyard dollar ayırmışdır. Avropa İttifaqı da ondan geri qalmır. Nəhəng büdcələri olan 7-ci çərçivə, «Tempus», «Erazmus Mundus» və digər proqramları xatırlamaq kifayətdir. Son nəticədə, bütün bunlar öz əksini istehsal səviyyəsində tapır ki, onun göstəricilərinə görə aparıcı ölkələr başqalarını çox qabaqlamaqdadır. Sual yaranır: ölkələrimizin ali məktəblərinin bu proqramlarda fəal iştirakını təmin etmək üçün nə etmək lazımdır?
  2. Digər bir mühüm problem sürətlə inkişaf edən elmin onun nailiyyətlərinin təhsil sisteminə tətbiqi templərini qabaqlamasıdır. Məhz bu dövrdə təhsil müəssisələrinin elmi mərkəzlərə çevrilməsi və biznes-inkubatorlar, injener-hauslar və texnoparklar yaradılması ilə yeni təlim metodlarından istifadə olunması zərurətə çevrilir. Bununla əlaqədar, qarşımıza problem çıxır: müasir ali məktəb məzunlarına tələbat olması və onların müxtəlif sahələrdə əmək fəaliyyətinə hazır olmaları üçün nə etməli?
  3.  Müasir dövr ən çox tələbat olan ixtisaslar üzrə məqsədli mütəxəssis hazırlığının genişləndirilməsini tələb edir. Məsələn, Azərbaycan Respublikasının Dövlət Neft Şirkəti gələcəkdə özünü ixtisaslı kadrlarla təmin etmək məqsədilə tələbələr üçün təqaüdlərə vəsait ayırır. Elm və təhsilin tarazlaşdırılmış inkişafı üçün yeni yanaşmalara ali təhsil müəssisələrinin məktəblər üzərində qəyyumluğunu, istedadlı şagirdlərin ali məktəblərin laboratoriyalarında aparılan elmi araşdırmalarda iştiraka cəlb olunmasını da aid etmək olar. Hazırda əmək bazarında tələbat olan bir çox ixtisaslar üzrə yüksək ixtisaslı kadrların kəskin qıtlığı mövcuddur. Odur ki, istedadlı uşaqları artıq məktəblərdə seçmək və öz seçimləri ilə onları müəyyən ixtisaslara məqsədyönlü şəkildə hazırlamaq zəruridir.
  4. İnformasiya texnologiyalarının inkişafının yüksək səviyyəsi gənclərin biliklərə təkcə orta və ali məktəblərdə yiyələnməsinə deyil, həm də onları müxtəlif virtual informasiya mənbələrindən əldə etmələrinə yardımçı olur. Ortaya belə bir sual çıxır: bu informasiya mənbələri bir-birini necə tamamlamalıdır? Bütövlükdə, tələbələrin müstəqil işi qalıq biliklərin formalaşmasına necə təsir göstərir?
  5. Nəhayət, ölkələrimiz arasında təhsil və elm sahələrində regional inteqrasiya dinamikasının güclənməsinin zəruriliyini xüsusi vurğulamaq istəyirəm. Bu, elmlə təhsilin dünya səviyyəsində sonrakı inteqrasiyasının rəhninə çevriləcəkdir.

Bu gün elm və təhsil təkcə yüksək inkişaf etmiş ölkələrin milli prioritetlərindən biri yox, həm də dünya prioritetlərinin tərkib hissələrindən biridir. İndi metodologiyalar və texnologiyalar kökündən dəyişməkdədir, elm öz inkişafında görünməmiş dəyişikliklərə məruz qalmaqdadır. Keyfiyyətli təhsil bu dəyişikliklərə reaksiya verməlidir. Bunun ən önəmli və çətin məqamı isə tədrisə yeni fənlərin daxil edilməsidir. Özü-özlüyündə əsaslı araşdırmalardan daha çox, cəmiyyətin onları qəbul etməsi və yaşamın keyfiyyətini yüksəldən, sosial-iqtisadi inkişafda irəliləyişə gətirib çıxaran texnologiyalara çevirməyə hazır olması önəmlidir. Yeniliyi qəbul etməyə hazır olmaq, ondan istehsal və istehlak səviyyəsində əməli xeyir əldə etməyə hazır olmaq isə təhsil sisteminin vəzifəsidir, yəni bizim vəzifəmizdir.

Elm və təhsilin inkişafı bütün dünyada vətəndaş cəmiyyətinin yaradılmasını təmin edəcək və bizim nəsil var gücü ilə bu prosesi dəstəkləməyə çalışacaqdır ki, bizə də belə bir cəmiyyətdə yaşamaq nəsib olsun.

 

Professor Eden Mamut, Qara dəniz Universitetləri Şəbəkəsi, Rumıniya

 Davamlı  İnkişaf naminə  eko-yenilənmə və tam texnika

31 Oktyabr, 2011-ci il BMT tərəfindən dünya əhalisinin sayının 7 milyard nəfərə çatdığını bildirən rəsmi gün elan edilmişdir. Bu fakt, 5 il müddətinə “Əhali Bölgüsü”nün hazırladığı və topladığı materiallara əsasən əldə edilmişdir. Bununla belə birinci cədvəldən də gördüyümüz kimi, əhalinin artımı və sayının tək inkişaf mərhələsi zamanı 3 dəfəyədək qalxması məhz ötən əsrə aiddir.

Dünya əhalisinin sayında yüksək həyat səviyyəsi, misilsiz iqtisadi fəaliyyət, iri miqyasda ehtiyatlardan istifadə, nəqliyyat, kommunikasiya, elmi sıçrayışlar və digər bu kimi faktorlar səbəbilə xüsusilə ikinci dünya müharibə­sindən sonra bu günümüzədək, yəni XXI əsrin əvvəllərinədək artım müşahidə olunmuşdur.

Onu da qeyd edək ki, bu inkişafın və artımın töhfələri olduqca mürəkkəb nəticələrin əldə olunmasına gətirib çıxarmışdır. Belə ki, alimlər müasir dövrü­müzdə ətraf mühitin və ekologiyanın çirklənməsi və səviyyəsinin aşağı düşməsinə, iqlim dəyişikliyinə və bu nəticələrlə bağlı olan digər faktorlara cavab tapmağa çalışırlar.

Ətraf mühitlə bağlı ənənəvi siyasət və sözügedən problemlərlə bağlı həyata keçirilən tədbirlər 2-ci cədvəldə təqdim olunmuşdur. Qeyd edək ki, burada göstərilmiş yanaşma tərzi müəyyən mənada tamamilə uğurlu alınmışdır. Məsələn sözügedən yanaşma tərzi çirkli suların təmizlənməsinə, təhlükəli məhsulları yenidən emal etməyə və iqlim dəyişikliyinin sürətlənməsini ləngitməyə yardım etmişdir.

Bununla belə, ənənəvi problemlərin həlli istiqamətində fəaliyyət həmin problemin mövcudluğunun isbatdan sonra başladığından, bu cür siyasət nə sistemli şəkildə faydalı, nə də ümumi mənada problemin qarşısını almağa qadir olmur. Şəxsi problemləri ətraf mühitlə bağlı xüsusi texnoloji vasitələrlə həll etmək isə digər problemlərin, xüsusən də hələ aşkarlanmamış məsələlərin kəskinləşməsinə səbəb ola bilər. Bu gün təbiətdən alınan sərvətlərin 95%-dən çoxu emal edilmiş əmtəə məhsulu hələ bazara çatmamış ifrat dərəcədə sərf edilir və bunun nəticəsi olaraq, avtomobillər kimi bir çox sənaye məhsulları istifadə müddətində əlavə təbii ehtiyatlara tələbat duyur.

Beləliklə də, “ənənəvi texnologiya”ya əsaslanan bu cür tədbirlər artıq uzun müddət kifayət etməyəcəyini sübuta yetirir. Məhz buna görədir ki, insanların tələbatını ödəmək naminə məhsullardan səmərəli şəkildə istifadə və təbii sərvətlərin istehlak edilməsi yeni sistemlərə, əmtəəyə, xidmətlərə, proses və prosedurlara ehtiyac duyur.

Bu zəmində, məhsulun və xidmətlərin tərəqqisini, onların uzunömür­lülüyünü nəzərdən keçirmək lazımdır. Həyata keçirilən analiz və optimallaşdırmalar sübut edir ki, dəyərləndirilən hər bir element və mövcud texnologiyaların tərəqqisi ətraf mühitin təsirinin minimallaşdırılması və təbii ehtiyatların məhsuldarlığının 2-4 dəfə artması ilə nəticələnmişdir. Bu cür yanaşma isə davamlı inkişaf nəzəriyyəsinin həyata keçirilməsi yolunda yeni perspektivlər açır.

Davamlı inkişaf nəzəriyyəsinin həyata keçirilməsi istiqamətində forma­laşmış strategiya bir-biri ilə sıx şəkildə bağlı olan 3 hissədən ibarətdir:

  • Ehtiyatlardan istifadənin effektivliyinin inkişafının davam etdirilməsi;
  • Təbii dövriyyə ilə davamlı və zəncirvarı surətdə əlaqələrin formalaşması üçün sənaye, iqtisadi və ictimai proseslərin yenidən qurulması;
  • Əhalinin həyat tərzinin, təbii sərvətlərin yeni mənasının, zənginlikdən qənaətə doğru gedən və formalaşan prosesin tədris edilməsi;

Texnologiyanın perspektivində sistemlərin və proseslərin mürəkkəbliyinin dəqiq təsvir və ifadəsinin müəyyən edilməsi dayanır. Bu cür mürəkkəbliyin xarakteristikası isə 4 kateqoriyaya bölünə bilər:

  • Sistemlərin sistemləri – Sistemlərdə yarım-sistemlər və yarım yarım-sistemlər yerləşir.
  • Tərəqqi edən davranış – Yüksək səviyyəli davranış bir sıra aşağı səviyyəli davranışların nəticəsidir.
  • Uyğunlaşma – Ehtiyaca əsasən dəyişməsidir.
  • Qarşılıqlı əlaqə – Sistemin əsas hissələrinin xüsusiyyətlərini xəbər verə bilmir

Texnologiyanın klassik ifadəsi elmi və riyazi prinsiplərin dizayn, manufaktura, effektiv və iqtisadi strukturların əməliyyatı, maşın, proses və sistemlər kimi təcrübi vasitələrə müraciətindən ibarətdir və bu da özlüyündə sözügedən mürəkkəblik üçün əlverişli sayıla bilməz. Bəşəriyyətin cari inkişafı zəminində ehtiyacın mürəkkəbliyi intizamlı şəkildə texnikanın bütün sxemlərinə yanaşmanı nəzərdə tutur.

Bu cür yanaşma Bütöv Texnika adlanır ki, burada effektiv sistemlərin yaradılması istiqamətində elm və incəsənətin bütün sistemlərin və bütün həyat prinsiplərinin istifadəsi nəzərdə tutulur. Tam texnikanın ən əsas alətləri isə inkişafda olan çox ölçülü modellərdir.

Çox ölçülü və ya “çox çəkili” modellərlə yanaşı, çox fenomenal və ya “çox fiziki” modellər də xammal elmi, nanoelektronika, ekoloji rekonstruksiya, atom silahlanması və biotexnologiyanın fəaliyyətinin dayandırılması kimi bir çox sahələrin tədqiqini ehtiva edir.

Çox ölçülü modellərə yanaşma (ÇMY) aşağıdakı kateqoriyalara uyğun olaraq, qruplaşdırıla bilər:

  • Parametrlərin keçidi ilə ÇMY – bu kateqoriya iki və daha artıq modelin müxtəlif ölçüdə çuğlaşması və əldə olunan parametrin digər modellər üçün əsas daxil edilən materiala çevrilməsini nəzərdə tutur;
  • Eyni vaxtda həll edilmiş çox ölçülü modellərlə ÇMY (yəni uyğun gələn texnikada istifadə edilən) – bu zaman sözügedən kateqoriya bir-birinə daha çox təsir edən və materialların mübadiləsi protokolları ilə eyni vaxtda stimulyasiyaya ehtiyac duyan modelləri birləşdirir;
  • Vahid şəkildə birləşmiş ÇMY – müxtəlif ölçüdə çuğlaşmış hissələrin vahid konfiqurasiyada işlənməsini özündə ehtiva edən riyazi planın istifadəsini nəzərdə tutur;

Ümumiyyətlə, tam texnika özlüyündə bir yenilikdir. Ənənəvi mənada yenilik “əhəmiyyətli dərəcədə tərəqqi etmiş məhsulun (əmtəə və ya xidmətin), prosesin, yeni bazar metodunun, biznes təcrübələrində, iş yeri və təşkilatlarda, yaxud da xarici əlaqələrdə yeni təşkilati üsulların həyata keçirilməsidir”. Bu cür tərif neytral olmaqla yanaşı, dəyişikliyin istiqamətini və ya məzmununu təyin edə bilmir.

“Ətraf mühitin yenilənməsi” və yaxud da qısaca olaraq, “eko-yenilənmə” təbiətin və ətraf mühitin daha az zərər görməsini özündə ehtiva edən yeniliklərə əsaslanır.

“Eko-yenilənmə” yeni və rəqabətə malik ola biləcək əmtəə məhsullarının, proses, sistem və xidmətlərin, habelə prosedurların formalaşdırılması nəticəsində insanların ehtiyaclarının ödənməsini, həyat səviyyəsinin keyfiyyətinin artırıl­masını, təbii sərvətlərdən daha az istifadə edilməklə, toksik tərkibli maddələrin minimal səviyyədə yer səthinə yayılmasını nəzərdə tutur.

Qara Dəniz Universitetləri şəbəkəsi çərçivəsində  davamlılığın aspektləri mütəmadi olaraq müzakirə edilir. 2011-ci ildən bəri Qara Dəniz Universitetləri şəbəkəsi BMT “Elmi Töhfə”sinin davamlılıqla bağlı Mərkəzinin əlaqələndiricisi qismində fəaliyyət göstərir. Bizim vəzifəmiz davamlılığın tərəqqisi naminə bu məlumatların və birliyin Universitetlərdən digər ortaqlara və əməkdaşlara ötürülməsindən ibarətdir. Bu məqsədlə,www.unaisustainability.org adlı universal portal yaradılmışdır ki, buraya həm sadə vətəndaşlar, həm də təşkilatlar daxil olaraq, müxtəlif məlumatlar əldə edə, layihələrdə iştirak edə və təcrübələri ilə bölüşə bilərlər. Layihələrin seçimi isə Rumıniyanın Konstanza şəhərində, 16-19 Mart, 2011-ci il tarixlərində BMT ET çərçivəsində “Davamlı İnkişaf naminə Təhsil və İdarəçilik” adlı konfransda həyata keçirilmişdir.

Layihənin siyahısı isə aşağıdakı kimidir:

  • Davamlı İnkişaf və İdarəçiliklə bağlı magistr və doktorant proqramları – “KPİ” Ukrayna Milli Texniki Universiteti tərəfindən əlaqələndirilmişdir;
  • Yüksək səviyyəli hesablama nümayişi və dumandan təmizlənmə üzrə əməkdaşlıq şəbəkəsi – “MİSİS” Milli Elm və Texnologiya Universiteti tərəfindən əlaqələndirilmişdir;
  • Gələcəyin təchizat xətti üçün yaşıllığın nəqli və maddi-texniki təchizat – Tirana Politexnik Universiteti tərəfindən əlaqələndirilmişdir;
  • Yaşıl iqtisadiyyatın tərəqqisi naminə bilik üçbucağı – Afina Milli və Kapodistriya Universiteti tərəfindən əlaqələndirilmişdir;
  • Karbonsuzlaşdırılmış enerji texnologiyası üçün Co2-nin tutulması və məhdudlaşdırılması üsulları – Bakı Dövlət Universiteti tərəfindən əlaqələndirilmişdir;
  • Su ehtiyatlarının idarəsi-Belqrad Universiteti tərəfindən əlaqələn­dirilmişdir;
  • Yeniləşdirilmiş enerji resurslarının idarəsi – “Ovidius” Konstanza Universiteti tərəfindən əlaqələndirilmişdir;
  • Dunay, Dunay hövzəsi və Qara dəniz Makro Sistemləri üzrə yeniliklərin öyrənilməsi Mərkəzi – GeoEcoMar tərəfindən əlaqələndirilmişdir;
  • Qlobal Təşəbbüs Treyninqi – Handonq Qlobal Universiteti tərəfindən əlaqələndirilmişdir;
  • Davamlı Tərəqqi naminə Nano və Mikrotexnologiya – “MİSİS” Milli Elm və Texnologiya Universiteti tərəfindən əlaqələndirilmişdir;
  • BMT ET Gənclik Əməkdaşlığı Mərkəzi – İstanbul Texniki Universiteti tərəfindən əlaqələndirilmişdir;

Davamlı iqtisadiyyatın və ya “Yaşıl iqtisadiyyat”ın həyata keçirilməsi üçün nizamların və planların əhatəsindən çıxaraq, yenilik etməyi bacaran bir mühəndisə ehtiyac duyulur. Bu cür cəhdi yerinə yetirmək üçün təhsildə fundamental dəyişikliklər həyata keçirilməlidir və önəmli qərarları qəbul edən şəxslər aşağıdakı məsələləri həll etməlidirlər:

  • Dünyamızın davamlı inkişafı naminə Universitetlərin təhsil, tədqiqat, siyasət, əhali arasında informasiya mübadiləsi, ətraf mühitlə bağlı məsələlərə müraciət etməsinə təşəbbüs göstərməsi;
  • Universitetlərin fakültələrini ətraf mühitlə bağlı maariflənmənin bakalavr, magistr və ali məktəb tələbələrinə çatdırılmasına sövq etməsi;
  • Universitetlərin ətraf mühitlə bağlı idarəçilik, davamlı iqtisadi inkişaf, əhali, sahilyanı ərazilərin birgə idarəsi, eko-yenilənmə, bütöv texnika və bununla bağlı sahələrin tədqiqi istiqamətində təşəbbüslərə dəstək verilməsi və bütün Universitet məzunlarının savadlı və məsuliyyətli vətəndaşlar olmasına cəhd edilməsi.

 

Professor R.Ə.Həsənov, Bakı Dövlət Universiteti

Qloballaşma və müasir biotexnologiya

Mövcud iqtisadi təlatümdə təkcə davam gətirmək deyil, həm də irəliləmək üçün innovasiya elmi qloballaşmanın hansı üstünlüklərindən istifadə edə bilər. Bu gün diqqəti qloballaşmanın, çox güman ki, elmi bilik formasını almış və sosial inkişafa müsbət təsir göstərən tərəflərinə yönəltmək lazımdır. Texnologiya, xüsusilə də informasiya texnologiyaları sahəsindəki inkişaf insanın zaman və məkan daxilində əhatə imkanlarını dəyişdirdi. Müasir kommunikasiya əsasında son 30-50 il müddətində dünyanın fasiləsiz “sıxlaşması”, “vahid cəmiyyətin” yaranmasına səbəb olmuşdur. Belə ki, insan və təbiət arasındakı qarşıdurma ekoloji və texnoloji qəzalar ilə nəticələnən , artıq bu gün böyüməkdə olan bir münaqişəyə çevrilmişdir. Ekoloji texnologiyalar və ekoloji alternativ energetika- bunlar kreativ effekt, davamlı inkişafmilli rəqabət potensialını təmin edən yenilik sahələridir.

Bu məsələyə gələcək 10 illiklər ərzində biotexnologiya və bioenergetika təmayülü nöqteyi-nəzərindən baxaq. İqlimin dəyişməsi ətraf mühitə minimal təsir göstərən bərpaolunan mənbə əsasında davamlı enerji sisteminin yaradılmasını labüd edir. Digər vacib məsələlərdən biri də cəmiyyətin enerji təminatıdır. Yerin səthinə il ərzində küllü miqdarda enerji düşür. Əsas məsələ günəş enerjisinin hansı sadə və effektiv yollarla istilik, elektrik və yanacaq kimi yararlı formaya transformasiya edilə bilməsidir. Qış mövsümü və gecə vaxtlarında Yerin səthinə düşən günəş enerjisi az olur. Ona görə də enerjinin müvafiq daşıyıcıda toplanma sisteminə ehtiyac duyulur. Qaz halında olan hidrogen bir çox digər enerji daşıyıcılarından biridir. İstifadə zamanı CO2 –nın ətraf mühitə emissiya etməməsi onun əsas üstünlüyüdür. Lakin onu müasir metodla almaq üçün digər yanacağın yandırılması lazımdır. Hidrogenin enerji baxımından effektiv və çirkləndiricilərdən azad yollarla alınması, onu davamlı və bərpaolunan enerji sistemi üçün maraqlı enerji daşıyıcılarından biri edəcək.

Günəş enerjisinin təsirindən sudan elektronların çıxarılması və hidrogenin ayrılması yolu ilə yaşıl bitkilərdə gedən fotosintez prossesinin müəyyən mərhələlərinin immitasiyasına əsaslanan süni fotosintez, dünyanın bir çox ixtisaslaşmış elmi konsorsiumları ilə intensiv araşdırılır.

Nəyə görə hidrogen yaxın gələcəkdə enerji daşıyıcısı ola bilər? Məlumdur ki, Enerji üzrə Beynəlxalq Agentlik artıq 2020-ci ildən hidrogenin enerji daşıyıcısı kimi bazara çıxarmağı proqnozlaşdırır. Bu ancaq hidrogenin ucuz və ətraf mühitə zərər verməyən mənbədən alınması mümkün olduqda həyata keçirilə bilər. Beləliklə yaşıl bitkiyə oxşar sistemdə günəş işığının təsiri ilə hidrogenin sudan alınması- bu davamlı və yeniləşən enerji daşıyıcısının alınma yoludur.

• Kreativ effekt. Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, təbii fotosintezin müəyyən mərhələlərini immitasiya edən proseslər əsasında alternativ yeniləşən enerji yaradılmasına yanaşma gələcəyin ekoloji təmiz enerji yaradılması yolunda bir yüksəlişdir.

Davamlı inkişaf. Süni fotosintezin yaranması məsələsinin uğurlu həlli gələcək nəslə, təbiətə ziyan vurmayan savadlı enerji təminatı və enerji istifadəsi sistemlərini bəxş edəcək. Belə olduqda, gələcək nəsil AES-lərdə baş verən qəzalar və neftin ətrafa yayılması zamanı meydana çıxan fəlakətlərlə rastlaşmayacaq.

Milli rəqabət potensialı. Bu incə məqam, bir tərəfdən qabaqcıl ölkələr tərəfindən inkişafda olan və elmi potensiala malik ölkələrə investisiyaların yatırılması,  zəngin enerji resursları olan ölkəmizin gəlirlərinin elmi innovasiyalara ayrılması, digər tərəfdən isə dünyanın müxtəlif yerlərində (Yaponiya, Skandinaviya, Avropa, ABŞ) biofizika, biokimya və molekulyar biologiya sahəsində xaricdə çalışan mütəxəssislərimizin süni fotosintez problemlərini araşdıran elmi konsorsiumlar ilə ənənəvi sıx əməkdaşlıq etməsi və ən əsası, ölkəmizdə fotosintez sahəsində yaranmış məktəbimizin mövcudluğu ilə şərtlənəcək.

 

Professor S.İsmət Şah, Delaver Universiteti

Gələcək Enerji Alternativləri

Dünyada faydalı qazıntı və yanacaq ehtiyatlarından sonra həyati əhəmiyyətli olduqca az alternativ enerji mənbələri mövcuddur ki, bunların da çoxu müəyyən mənada günəşlə əlaqədardır. Mənim məruzəm qısaca olaraq nanotexnologiyanın bizim gələcək enerjimizi necə formalaşdıracağını nəzərdən keçirməklə, aşağıdakı məsələləri əhatə edəcəkdir:

a)      Cari enerji mənbələrinə və onların gələcəyinə baxış;

b)     Gələcəyin enerji seçimləri, xüsusən də fotoqalvanizm;

c)      Gələcək üçün fotoqalvanizmin yerinə yetirilmə mümkünlüyü;

d)     Material və ehtiyatların qiymətləndirilməsi;

e)      Yaxınlaşan enerji böhranının həllinə nail olunması;

Bir sıra konfransların, tədqiq edilmiş materialların və dərc olunmuş məqalələrin təhlilindən sonra belə bir qənaətə gəlmək olar ki, yaxınlaşan enerji böhranı ilə bağlı müzakirələrə nəhayət ki, təkan verilmişdir. Bununla belə, biz hələ də verilməli olan düzgün sualı tapa bilməmişik. 2008-ci ildə dünya 15 teravatt dəyərində enerji istehlak etmişdir (1). Neft, kömür və qaz ehtiyatları bir çox nüvə və yenilənmiş enerji mənbələrinə istehlak cədvəlində yalnız səs-küy yaratmağa imkan verir. Ənənəvi sual isə ondan ibarətdir ki, biz yenilənmiş enerji ehtiyatları vasitəsilə 15 teravattlıq enerjiyə bərabər  enerjini necə istehsal edəcəyik?! Diaqramlar isə sadəcə olaraq, insanları inandırmağa çalışır ki, Yer kürəsində kifayət qədər günəş enerjisi ehtiyatı mövcuddur və yeganə problem bu enerjini faydalı elektrik və istilik enerjisinə çevirməkdən ibarətdir. Bu yanaşma tamamilə yanlışdır. Belə ki, bir çox analitiklər qeyd etmişlər ki, bir çox xalqlar, məsələn alman xalqı yenilənmiş enerji ehtiyatlarına malikdir, lakin cari istehlak cədvəlini nəzərdən keçirdikdə aydınlıqla görmək olar ki, Almaniya üçün mümkün olan bütün yenilənmiş enerji ehtiyatları bu ölkənin enerji tələbatının yalnız 40 %-ni ödəyir. Bəs, qalan enerji mənbəyi haradan gələcək?! Bu ehtiyatları harada və necə tapmaq olar?! Bu çox texnoloji yanaşmadır və burada mütləq bir cavab olmalıdır. Texnologiya ən azı 200 ildir ki, istər bizim qidaya ehtiyacımız olanda, istər kosmosu tədqiq edəndə, istərsə də, silahlanma və s. zamanı bizə bələdçilik edir. Onda niyə cari enerji böhranının həllində texnologiya bizə yardım edə bilməsin?! Onu da qeyd edək ki, elmdə qeyri-texnoloji vasitələrdənsə, daha çox texnologiyanın həlli yollarına etimad göstərilir. Belə ki, elə sahələr vardır ki, onları texnologiya və texnoloqlardan başqa heç bir alternativ vasitə dərk etməyə qadir deyildir.

Heç kəs cəngəlliklərə qayıtmağı təbliğ etmir. Texnologiya həll yoludur, lakin yeganə həll vasitəsi deyildir. Beləlliklə də, biz texnologiya ilə yanaşı, aşağıdakı məsələləri də nəzərdən keçirməliyik:

  1. Cari proseslərin fəaliyyəti və yüksək effektivliyi;
  2. Yenilənmiş enerjinin hazırlanması və yığılması üçün yeni planlar;
  3. Artıq xərcləri azaltmaq və s.;

Lakin biz daha da dərinə getməliyik. Belə ki, insani davranışlar və həyat səviyyəsi dəyişməyə məhkum olduğu kimi, yeni yaşayış paradiqmaları da təcrübədən keçirilməlidir. Bu təcrübələr özlüyündə texnoloji yeniliklərin dəstəklənməsinə köməklik göstərəcək, çünki əks halda bunlarsız biz həmişə qarmaqda olacağıq.

Gələcək nəsil elektrik enerjisinin günəş enerjisindən alınması istiqamətində aparılan cari texnoloji təcrübələr üçün hədd mövcuddur. Alimlər artıq cari texnologiyadan daha sanballı olan fotoqlavanizm texnologiyasından birinci faza üçün istifadə edilməli olması haqqında müzakirələrə başlamışlar. Onlar hətta buradan fotoqalvanizm texnologiyasının ikinci və üçüncü fazasına keçidi də nəzərdə tutmuşlar. Si qovşağı adlanan və transformasiya effektivliyinə malik olan hədd “Şokley-Quisser” həddi kimi tanınır. Sözügedən hədd bu fakta əsaslanır ki, tək qovşaq və tək günəş sxemi üçün müxtəlif mexanizmlər mövcuddur. Birincisi, əgər işıq dalğasının uzunluğu materialın lent hissələrindən az olarsa, (burada Si) işıq tamamilə absorbsiya edilməyəcəkdir. Əgər işıq dalğasının uzunluğu bərabərdirsə, elektronlar ayrılacaq, lakin tezliklə onların böyük əksəriyyəti yenidən birləşəcəkdir. Üçüncüsü, əgər sözügedən işığın enerjisi materialın lent hissəciklərindən dəfələrlə yüksək olarsa, o zaman elektron lentin elektrik keçirmə qabiliyyətindən/xassəsindən dəfələrlə yüksəyə qalxacaqdır. Bu, qeyri-stabil vəziyyətdir. Belə ki, bu zaman elektron lentin istilik keçirmə xassəsini termallaşdıracaq. Buradan çıxan enerji isə istilik qismində sərf ediləcək. Qeyd olunan bu mülahizələr günəş sxemi və yeganə qovşaq üçün 30%-ə yaxın transformasiya effektivliyinə malik olan həddi təqdim edir.

Sxemə əsasən, ikinci faza “Şokley-Quisser” modelinin effektivliyin artırılması istiqamətində istifadəsini nəzərdə tutur. Belə ki, bu nümunədə tək qovşaq həddinə son qoyulur. Beləliklə də, müxtəlif materialların çoxsaylı qovşaqlarını lent hissəciklərinin enerjiləri ilə dəyişməklə və yeniləməklə daha yüksək effektivlik əldə etmək mümkündür. Nəzəri cəhətdən bunun sayəsində effektivlik tək qovşaqlılarda 30 %-dən sonsuz sayda qovşaqlarda 68 %-ə qədər qalxa bilər. Bu baxımdan, əgər günəş işığının illüminasiyasına nəzərlər cəmlənsə, sonsuz sayda qovşaqların effektivliyi 90 %-ə çatacaq. Beləliklə, elmdə sxemlərin tandemi və yaxud çoxsaylı qovşaq sxemləri kimi tanınan müxtəlif planlar mövcuddur ki, bunlar da sxemin effektivliyinin təxminən 50 % olduğunu müəyyənləşdirir.

Yüksək effektivliyə digər yanaşma sxemlərin tandemi ilə bağlı olsa da, əks qaydada işləyir. Burada müxtəlif materialların tək qovşaqlı sxemlərini müxtəlif dalğa uzunluqları ilə absorbsiya etmək əvəzinə, işıq özü süzülərək təmizlənir. Bu işıq lent hissəcikləri ilə qarşılaşdığında daha effektiv absorbsiya edilir. Əvvəlcədən qeyd olunan qaynar elektron da faydalı şəkildə istifadə edilə bilər. Belə ki, lentin istilik keçirmə qabiliyyətində mövcud olan qaynar elektronlar termallaşarkən enerji buraxır. Əgər bu enerji digər elektronla qarşılaşdırılma istiqamətində istifadə edilsəydi, onda biz iki elektronun ayrılması nəticəsində bir foton absorbsiyasının şahidi olardıq. Lakin, əlbəttə ki, bu, mümkün olan bir şey deyil, çünki, termallaşdırılmış enerji heç zaman lent hissəciklərinin enerjisinə bərabər ola bilməz; bununla belə, sözügedən hadisə yalnız yüksək təzyiq səbəbi ilə yeni enerjilərin yaranması nəticəsində baş verə bilər. Termallaşdırılmış enerji bu səviyyələrdə elektronların ayrılmasına səbəb ola bilər və nəzəri cəhətdən bir fotondan yüzlərlə elektron əldə etmək olar.

“Şokley-Quisser” həddinin istifadə edilməsi ilə bağlı bir sıra digər nanotexnoloji sxemlər də mövcuddur, lakin texnoloji cəhətdən onları artırmaq və inkişaf etdirmək çox çətindir. Faktiki olaraq, laboratoriya səviyyəsində yalnız çoxsaylı qovşaq elementləri təcrübədən keçirilmiş, qalanları isə yalnız nəzəriyyədə qalmışdır.

Daha etibarlı və anlamlı element sxemlərindən ikisi isə nanomateriallara əsaslanır. Onlardan biri rəngli, işığa həssas günəş elementləri (DSSC) adlanır və bu zaman foton absorbsiya edilir, elektron isə ayrılaraq nanomatrisə, TiO2-yə çevrilir. Sonradan, sözügedən elektron özünə uyğun olan elektroda yaxınlaşır. Bu texnologiyada boyaqlar zəif olduğundan, əsas diqqət daha möhkəm və stabil alternativlərin aşkarlanmasına yönəlir. “Ge” və “CdS” kimi nano elemntlər bu istiqamətdə uğurla istifadə edilir. Artıq 10 ildir ki, bu effektivlikdəki artım 10 % ətrafındadır.

Digər sxem isə, effektivliyi müasir dövrümüzdə 10 %-dən az olan təbii günəş elementləridir (OSC). DSSC kimi OSC də işığın absorbsiyasında təbii materiallara əsaslanır. Beləliklə, burada ayrılmış elektron cütlüklər parçalanır. Qeyri-üzvi materallarda konstanta (sabit kəmiyyət) səbəbilə elektronlar effek­tivliklə izolyasiya olunurlar ki, burada elektron cütlükləri birləşdirən enerji çox az olur. Buna görə də, p-n qovşağının formalaşması nəticəsində ayrılmış sahə elektron cütlükləri birləşdirən enerjiyə üstün gəlməkdə çətinliklə üzləşmir. Polimerlər isə aşağı sabitliyə malik olduqlarından onlarda elektronların parçalanması üçün əlavə sahəyə ehtiyac duyulur. Bu sahə əsasən qeyri-orijinal vasitələrdən təmin edilir. Bu zaman elektron götürülərək özünə uyğun gələn elektrodun yanına göndərilir. Hal-hazırda bu sxemlərin stabilliyi ilə bağlı məsələlər daha aktual olduğundan alimlər nəzərlərini sözügüdən problemin həllinə yönəltmişlər.

Nəticədə, bütün bunlardan belə bir qənaətə gəlmək olar ki, texnologiya, xüsusilə də nanotexnologiya faydalı qazıntıların və yanacaq ehtiyatlarının tükənməsi nəticəsində yaranmış boşluğu doldurmaq üçün həll yolları tapmaqdadır. Bununla belə, sözügedən həll yolları boşluğun yalnız müəyyən bir hissəsini doldura bilər. Qalan hissə isə bizim həyat səviyyəmizin dəyişməsindən, 60 %-dək daha az yanacaq işlətməyə uyğunlaşmamızdan asılıdır.

 

Professor Mina Hacıyeva, Bakı Dövlət Universiteti

 İctimai inkişafda yeni texnologiyaların rolu

Dünya sivilizasiyası İnsan təfəkkürünün nailiyyətinə çevrilən qlobal mədəniyyət yaradır. Varlığın bütün sistemləri gəlir və keçir və onların hər birindən təfəkkür mədəniyyətində və həyatda müəyyən bilgilər qalır. Qlobal mədəniyyətdə müxtəlif dövrlərin və yer üzündə yaşayan müxtəlif xalqların nailiyyətləri bir-biri ilə çulğalaşır. Ona görə də, ayrı-ayrı tarixi dövrlərdə yaşayan insanlar elmi fikir və maddi nemətlərin istehsalı praktikası da daxil olmaqla, müxtəlif fəaliyyət sahələrində həm dəqiq, həm də humanitar sahədə yaradıcı əməklə məşğul olurlar. Hər şeyin başlanğıcında yaradıcı İnsan dayanır.

Bizim dediklərimiz abstrakt mülahizələr yox, insan həyatının tarixi təcrübəsidir. Bunun üçün məsələn, Rusiya və Azərbaycan Prezidentlərinin təşəbbüsü ilə keçirilən indiki Forum kimi möhtəşəm hadisələrin baş tutması son dərəcə vacibdir. Eyni zamanda, ölkələrimizin rəhbərliyi tərəfindən həyata keçirilən beynəlxalq elmi, yaradıcılıq, idman və insanın rifahı naminə indiyə kimi əldə edilmiş ən yeni texnologiyaların müzakirə edildiyi bir sıra digər dünyanın bir çox xalqlarının nümayəndələrinin iştirakı ilə keçirilən görüşlər həm bizim xalqın, həm də dünyanın başqa xalqlarının təkcə dəqiq elmlər sahəsində deyil, insan fəaliyyətinin digər sferalarında da intensiv inkişaf üçün stimul rolunu oynayıb. Yeni texnologiyaların tətbiqi və onlardan istifadə edilməsi üçün ölkənin böyük olması vacib şərt deyildir. Burada əsas amil buna səylərin və potensialın olmasıdır ki, bu da müasir Azərbaycanda müşahidə edilməkdədir.

Məlum olduğu kimi, yeni texnologiyalar, yeni elmi tədqiqatlar, alimin fikri ilə bərabər cəmiyyətdə onların tətbiqi ilə əlamətdardır ki, bu da külli miqdarda material sərfini tələb edir. Ciddi addımlardan biri böyük dəyəri olan avadanlığın əldə edilməsi olmuşdur. Bunun nəticəsində Bakı Dövlət Universitetinin kimya fakültəsində yeni texnoloji araşdırmaların tətbiqi üçün yeni imkanlar açılmışdır. Azərbaycanda nanotexnologiyaların banilərindən biri akademik Abel Məhərrəmovdur. Bu istiqamətdə fundamental elmi araşdırmalar aparılmış və ciddi nəticələr əldə edilmişdir.

Müasir cəmiyyətdə sosial texnologiyalar xüsusi maraq doğurur. Onların arasında Human-Resurs-texnologiyası, sosial menecment texnologiyası, “Assessement sentr” texnologiyası, HR-menecment texnologiyası və korporativ informasiya şəbəkələri texnologiyasını misal gətirmək olar. Sosial sferada yeni texnologiyaların çoxluğuna baxmayaraq, hər şeydən öncə İNSAN özünə böyük diqqətin olmasına möhtacdır.

Yeni texnologiyalardan bəhs etdikdə, aydındır ki, onlar insan fəaliyyətinin bütün sahələrinə aiddir. Cəmiyyətin mənəvi sahəsindən bir nümunə gətirmək istərdim. Dahi Üzeyir Hacıbəyov Azərbaycanda professional musiqiyə yeni texnologiyalar gətirdi və böyük əziyyətlər hesabına, onları təhsil sisteminə tətbiq etməklə bununla ictimai şüuru kardinal şəkildə dəyişdirdi. Qara Qarayev XX əsrin ortalarında bəstəkar yaradıcılığının yeni texnologiyaları sahəsində inanılmaz sıçrayış etdi. O, bədii təfəkkürün fəlsəfi-estetik sərhədlərini genişləndirdi. Unikal düha kimi o, milli musiqi mədəniyyətini Arnold Şenberqin 12 tonlu sistemi ilə birləşdirməyə nail oldu.  Bu halda, o, ümumdünya mədəniyyətində öz dövrünün şah əsərləri kimi tanınan və qəbul edilən “Yeddi gözəl” və “İldırımlı yollarla”, “Üçüncü simfoniya” və skripka üçün konserti  kimi şedevrlər yaratmaqla böyük bir missiyanı yerinə yetirdi.

Bizə məlumdur ki, insan düşüncəsi quru bir həqiqət deyildir. Qara Qarayevin ardıcılları – Arif Məlikov və bir sıra digər bəstəkarlar bütün dünyada tanınan əsərlər yaratdılar. Bu isə faktiki olaraq, milli düşüncənin dünya səviyyəsinə çıxması anlamına gəlir.

Bu məqamda biz ictimai təfəkkürün elm, sosial sfera və mənəvi aləm kimi üç sahəsindən nümunələr gətirdik. Bu isə o deməkdir ki, XXI əsrin əvvəlləri özünün yeni texnoloji tətbiqini insan fəaliyyətinin müxtəlif sahələrində tapmışdır. Bununla belə, istənilən texnologiya birbaşa təhsil prosesi ilə sıx bağlıdır. Gənclərin yeni nailiyyətlərə can atması, biliklərin sərhədlərinin genişlənməsi təbii olaraq təhsil sferasında gerçəkləşir. Bu məqamda hesabatımızın əvvəlinə qayıtmalı və idrak mədəniyyəti və qloballaşma haqqında düşüncələri əsaslandırmalı olacağıq. İdrak mədəniyyəti olmadan insanın mənəvi aləminin intellektuallaşdırılması mümkün deyildir. Bu məqamlar bilik əldə edilməsi prosesində qarşılıqlı əlaqədə olan faktorlardır. Bu günün dünyası maraqlar dünyasını idrak mədəniyyəti dünyası ilə birləşdirən yeni texnologiyalar üçün açıqdır. Bizim alimlər, müxtəlif sahələrin, yaradıcı ziyalıların və idmanın nümayəndələri dünya məkanında qlobal səviyyədə gedən inkişafa öz töhfələrini verirlər.

Hesab edirəm ki, indiki möhtəşəm hadisələr Azərbaycan xalqının intellektual səviyyəsinin yüksəlməsinə səbəb olacaqdır. Ümumdünya cəmiyyətinin harmonik inkişafı məhz bu faktorla müəyyənləşir.

 

Eyyubov K.Y., Bakı Dövlət Universiteti

İnformasiya texnologiyalarının əmək bazarına təsiri

Hörmətli həmkarlarım, görkəmli elm xadimləri, fəxri professorlar və dəyərli tələbələr!

Biz paytaxtımız Bakı şəhərində iki dolğun elmi müzakirə günü keçirdik. Bu beynəlxalq forumda biz elmin müxtəlif aspektlərini müzakirə etdik. Müzakirələrin də əsas mövzusu “human” (insan) olmuşdur. Bu forumda  iştirak etmək və humanitar məsələlər üzrə fikirlərimi sizinlə bölüşmək mənim üçün böyük şərəfdir. Müzakirə etmək istədiyim mövzu insan həyatının spesifik sahəsi kimi görünsə də, hesab edirəm ki, bizi birləşdirdiyi üçün çox aktualdır.

2008-ci ilin maliyyə böhranı dünyanın bir çox yerində məşğulluq problemini yenidən aktuallaşdırdı. Bu böhranın sonunda bir çox ölkələr daha kəskin formada işsizlik problemi və əhalinin yeni iş imkanları tapa bilməməsi ilə üzləşdi. Nəticədə əmək bazarında mövcud olan problemlər iqtisadi tədqiqatların əsas obyekti oldu. İcazənizlə, istərdim ki, dünyadakı işsizlik probleminin həll olunmasında öz təkliflərimi irəli sürməzdən əvvəl əmək bazarının qısa tarixi xülasəsini sizə təqdim edim və eyni zamanda, diqqətinizi  informasiya texnologiyalarının əmək bazarına təsirinə cəlb edim.

İkinci Dünya müharibəsindən sonra informasiya texnologiyaları əmək bazarının strukturunu, xüsusilə iş yeri axtarışını əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdi. Əgər XX əsrin birinci yarısında əmək bazarında fiziki iştirak vacib idisə, əsrin ikinci yarısından etibarən iş axtarışı virtual yollarla mümkün olmuşdur. İnternet, kompyuterlər, mobil şəbəkələr və onlayn-resurslar “iş axtarışı” anlayışını dəyişdirdi. Onlayn iş təklifləri əmək bazarlarının təhlili üçün yeni imkanlar yaratmışdır. İş fəaliyyəti ilə məşğul olan insanlar internet resurslarının köməyi ilə yeni iş yerləri tapmaq imkanı əldə etmişlər.

Eyni zamanda, qeyd etmək lazımdır ki, işə götürənlər də potensial əməkdaşların axtarışı zamanı informasiya texnologiyalarından istifadə etməyə başlamışlar. Yuxarıda göstərilən irəliləyişlərin nəticəsində işə götürənlər vaxta qənaət etməklə yanaşı, daha ixtisaslı kadrlar tapmağa müvəffəq oldular.

İnformasiya texnologiyalarının inkişafı hesablama, kompyuter texnologiyası, internet, internet resursları, veb dizayn və digər texnologiya sahələrində də iş yerlərinin yaradılmasına təkan verdi. Eyni zamanda, maliyyə qurumları, bank sektoru, elektron hökumət layihələri və digər iqtisadi sektorlar bu inkişafdan faydalandılar.

Azərbaycan iqtisadiyyatı da öz növbəsində bu inkişafdan bəhrələnmiş və öz iqtisadiyyatının elektron formata keçirilməsində mühüm addımlar atmışdır. Qeyd etmək lazımdır ki, Prezident İlham Əliyevin sərəncamları bu irəliləyişə böyük təkan verdi. Buna əlavə olaraq bildirmək istərdim ki, bir çox özəl şirkətlər öz veb səhifələrində iş yerləri təkliflərini elan etməyə başlamışlar. Bundan başqa, iş təklifi verən müəssisələr və iş axtaran şəxsləri bir yerə toplayan xüsusi veb səhifələr də yaranmışdır.

İnformasiya texnologiyalarının əmək bazarına tarixi təsiri mənə işsizlik probleminin azaldılması istiqamətində yeni yanaşma fikrini vermişdir. Mən bununla bağlı fikirlərimi sizinlə bölüşəcəyəm və siz mənim təklifimin mahiyyətini anlayacaqsınız. İcazə verin, diqqətinizi mühüm bir problem olan dünya əhalisinin artımına yönəldim.

Son yüz il ərzində dünya əhalisi böyük sürətlə artmışdır. Bu artım 1-2% arasında müşahidə olunub. 2009-cu ildə artımın ildə bir faizə qədər azalmasına baxmayaraq, həmin rəqəm çox əhəmiyyətlidir. Nəzərə alsaq ki, bu ayın sonuna dünyadakı insanların sayı 7 milyarda çatacaq, bu, hər il əhalinin 70 milyon artması deməkdir. Təsəvvür edin ki, hər il Türkiyə əhalisinin sayı qədər əhali artacaq. Mən bu problemin yaradacağı qidalanma, siyasi və ya ekoloji problemlərə nəzər salmayacağam. Mən sizin diqqətinizi əmək məsələsinə yönəltmək istərdim.

Yer kürəsi əhalisinin 70 milyonluq artımı əlavə olaraq 30-35 milyon işçi qüvvəsi deməkdir. Bu nəticə dünya əmək bazarına böyük təsir göstərəcək. Köhnə biznes mexanizmləri ilə 35 milyon yeni iş yerinin yaradılması mümkün olmayacaq. Bu metodları genişləndirmək və yeni iş yerlərinin yaradılmasında müasir informasiya texnologiyalarından istifadə etmək lazımdır.

Biz artıq ənənəvi üsullardan yeni iş yerlərinin yaradılmasında səmərəli şəkildə istifadə edə bilmərik. Təbii ki, bizə həmişə bitkilər yetişdirmək üçün əkin sahələri, binalar tikmək üçün inşaatçılar və ya bizim siyasi fikirlərimizi təmsil etmək üçün siyasətçilər lazım olacaqdır. Artıq qeyri-ənənəvi işlərə üstünlük verməyin vaxtı çatıb. İnformasiya texnologiyalarının ənənəvi iş formalarına əlavə edilməsi çox önəmlidir. Vakant iş yerləri haqqında virtual reklamlar əmək bazarının əsas diqqət mərkəzinə çevrilməlidir. Hökumət özəl sektorla birlikdə bu məsələ üzərində çalışmalıdır. Əmək qüvvəsinin məlumat bazasının yaradılması bu işdə maraqlı olan tərəflər üçün lazımi əməkdaş və ən yaxşı iş yeri təklif edən sahibkar tapmaqda faydalı ola bilər. Bundan əlavə, informasiya texnologiyalarının inkişafı öz növbəsində yeni əmək  imkanları yaradacaq.

Biz alimlərin qarşısında çox vacib vəzifələr durur. Apardığımız tədqiqatlar, etdiyimiz ixtiralar, yürütdüyümüz fikirlər və təklif etdiyimiz ideyalar texnologiyaların, xüsusilə informasiya texnologiyalarının sürətli inkişafını dəstəkləməli və ona yeni təkan verməlidir. Əgər bu dəyişikliklər tezliklə baş verməsə, biz təbii fəlakətlə üzləşə bilərik. Təbii ki, yaranacaq sosial problemin təsiri çox böyük gücə malik ola bilər.

Yuxarıda qeyd olunanların əksinə, müasir texnologiyaların inkişafı  çox zəhmət tələb edən işlərin texnoloji işlərə çevriləcəyi və nəticə olaraq, məşğulluğun azalmasına gətirəcəyi fikrini formalaşdıra bilər. Buna baxmayaraq, innovativ texnologiyaların genişləndirilməsi məşğulluq səviyyəsini şaquli yox, üfüqi istiqamətdə artıracaq. İrəli sürdüyümüz fikir az məşğulluqla müşayiət olunan işlərin sayının artmasına səbəb olacaq və çox sayda iş yerləri yaradacaq. Belə ki, iş yerlərinin sayı az məşğulluğu olan şirkətlərin kütləvi şəkildə artması nəticəsində baş verəcəkdir.

Çıxışımın əvvəlində məşğulluğun bizi birləşdirən əsas amil olduğunu qeyd etmişdim. Bu, adi nəticə deyil. Həyatımız boyu göstərdiyimiz bir çox fəaliyyət istənilən halda işdir. Pullu və ya pulsuz olmağından asılı olmayaraq, gördüyümüz işlər insan ideologiyasının bir hissəsidir. İnsanlıq işləmədən fəaliyyət göstərə bilməz. Yer kürəsinin məhdudluğunu nəzərə alaraq biz əmək bazarının sahələrini genişləndirmək məqsədilə informasiya texnologiyalarından istifadə etməliyik. Bu transformasiyanı həyata keçirmək biz alimlərin başlıca vəzifəsidir.

Diqqətinizə görə təşəkkür edirəm!

 

Rasim Əliquliyev, AMEA İnformasiya Texnologiyaları İnstitutunun direktoru, müxbir üzvü, texnika elmləri doktoru, professor 

İnformasiya İnqlilabları Sivilizasiyanın İnkişafının Hərəkətverici Qüvvəsidir

Xülasə. Məqalədə sivilizasiyanın inkişaf tarixində informasiya inqilablarının rolu tədqiq edilir. İnformasiya inqilabları nəticəsində yaranan informasiya bolluğunun cəmiyyət həyatına göstərdiyi mütərəqqi təsiri göstərilir. Sonuncu informasiya inqilabının nəticəsi kimi meydana gələn İnternetin bəşəriyyətin inkişafına verdiyi töhfələr, vəd etdiyi perspektivlər araşdırılır. İnternetin tətbiqi nəticəsində cəmiyyətin bütün sahələrində baş verən dəyişikliklər, bir sıra ənənəvi problemlərin həlli üçün yaranan imkanlar analiz edilir, həmçinin narahatlıq doğuran tendensiyalar təhlil edilir.

Bəşəriyyəti informasiya cəmiyyətinə (İC) gətirən yolun əsasında sivilizasiya tarixində baş verən informasiya inqilabları (İİ) dayanır. İnformasiya cəmiyyətinin əsasını və məqsədini informasiya və biliklər təşkil etdiyinə görə sivilizasiyanın bu yeni mərhələsinin əsl mahiyyətini anlamaq üçün həmin inqilabları doğuran səbəblərə, onların yaratdığı təzahürlərə və imkanlara diqqət yetirmək lazımdır.

İİ informasiyanın qeydiyyatı, yadda saxlanması, emalı və ötürülməsi sahəsində tamamilə yeni texnologiyaların və vasitələrin meydana çıxması nəticəsində cəmiyyətin və insan  fəaliyyətinin bütün sferalarında əvvəlki dövrlərə nisbətən informasiya bolluğunun yaranması və bunun da təsiri ilə ictimai-siyasi və mədəni həyatda keyfiyyət dəyişikliklərinin baş verməsi və yeni münasibətlərin formalaşmasına gətirib çıxaran mürəkkəb bir prosesdir.

Qeyd etmək lazımdır ki, İC-nin əsas fəlsəfəsi zaman və məkan amillərinin aradan qalxması ilə bağlıdır. Belə ki, insanlar tarixən zaman və məkan məhdudiyyətlərinin yaratdığı problemlərdən əziyyət çəkmişlər. Xüsusən, bəşəriyyətin inkişafında həlledici rol oynayan informasiya həmişə zaman və məkanın əsarəti altında olmuşdur. Bu məhdudiyyətlərin nəticəsidir ki, sivilizasiya tarixində külli miqdarda informasiya – biliklər, müdrik sözlər, folklor inciləri və s. itib, yaddaşlardan silinibdir. Lakin informasiya texnologiyaları (İT) inkişaf etdikcə informasiya tədricən bu asılılıqdan azad olmağa başlamışdır.

Artıq İİ arasındakı zaman məsafəsi də getdikcə qısalır. Buna əsaslanaraq demək olar ki, növbəti informasiya inqilabı daha tez baş verəcək. Çünki hələ İnternet mətn, audio, video, qrafik kimi materialların virtual məkanıdır. Bu o deməkdir ki, İnternet hələlik insanların informasiya tələbatını ödəməyə xidmət edən görmə, eşitmə, iybilmə, dadbilmə və lamisə orqanları vasitəsi ilə əldə edilən informasiyanı emal edə bilmir. Digər tərəfdən, İnternet hələlik insanla danışa da bilmir. Başqa bir problem informasiyanın yadda saxlanması dəyərinin kəskin azalması, amma informasiya ötürülməsi dəyərinin hələ də yüksək olmasıdır.  Bu da informasiyanın kütləvi İnternet resurslarına çıxmasına böyük maneələr törədir. Belə bir vəziyyət informasiya asimmetriyası yaradır. Ona görə də informasiyanın daha sürətlə ötürülməsi üçün yeni elmi-nəzəri əsaslar, yeni effektlər, qanunlar kəşf edilməlidir.

XVII əsrdə elektrikin kəşfi nəticəsində baş verən İİ – teleqraf, telefon texnologiyalarının meydana gəlməsi informasiyanın məkan üzrə ötürülmə problemini qismən həll edə bildi. Amma informasiyanın yadda saxlanılması texnologiyaları olmadığından onun zaman problemi həll olunmamış qalırdı. Keçən əsrin 40-cı illərində kompyuterlərin, 60-cı illərində kommunikasiya və kompyuter texnologiyalarının konvergensiyası nəticəsində hələlik sonuncu olan İİ baş verdi – İnternetin əsası qoyuldu. İnternet şəbəkəsini yaratmaq ideyası görkəmli Amerika alimi C.Liklayderin adı ilə bağlıdır.  O, 1962-ci ildə yazdığı “Şəbəkə Qalaktikası” konsepsiyasında bir-birləri ilə qarşılıqlı əlaqədə olan qlobal şəbəkə yaratmaq ideyasını irəli sürürdü. Müəllif bu şəbəkə vasitəsilə hər kəsin istənilən kompyuterdə olan verilənlərə və proqramlara ani giriş əldə etməsinin mümkünlüyünü göstərirdi. Öz mahiyyətinə görə, həmin konsepsiya müasir İnternetin missiyasına çox yaxın idi. Məhz bu xidmətlərinə görə C.Liklayderi haqlı olaraq “İnternetin atası” adlandırırlar.

Bu konvergensiya informasiyanın məkan üzrə yayılmasını daha da yüksək sürətlə təmin etməklə, onun yadda saxlanılmasını həyata keçirməklə zaman problemini də həll etdi. İKT inkişaf etdikcə bu imkanlar daha da yüksək sürətlə artmağa başladı. Artıq zaman və məkan məhdudiyyətlərindən xilas olan hər cür informasiya İnternetə daxil edilir, hamı bu resurslardan istifadə edir. Artıq 500 milyondan çox veb-sayt mövcuddur və onların sayı yüksək sürətlə artır. İnternet ümumdünya informasiya anbarına (yaddaşına) çevrilir.

Sonuncu informasiya inqilabı bəşəriyyətin sənaye cəmiyyəti mərhələsindən İC mərhələsinə keçidinin əsasını qoydu. Minilliyin ideologiyası olan İC-nin əsas vəzifəsi yaşından, dinindən, dilindən, irqindən, məkandan və zamandan asılı olmadan bütün insanların informasiya tələbatını ödəmək, onların arasında sosial kommunikasiya mühiti yaratmaq, bilik və düşüncələrini ictimaiyyətə çatdırmaqdır. İC-nin qarşısında duran bu vəzifələri həyata keçirməklə insanlar min illərdən bəri miras qalmış qlobal sosial-iqtisadi və mənəvi problemlərin – yoxsulluğun, səfalətin, savadsızlığın aradan qaldırılması, sağlamlığın qorunması, demokratiyanın inkişafı, insan haqlarının və digər bəşəri dəyərlərin təmin olunması üçün fövqəl və fenomenal imkanlara malik bir vasitəyə nail olacaqlar.

İC konsepsiyasının müəlliflərindən biri, görkəmli Amerika sosioloqu E.Toffler “Üçüncü dalğa” əsərində sivilizasiyanın inkişafına təsir edən inqilabi dəyişikliklərin istiqamətlərini təhlil edir. O, cəmiyyətin  inkişaf mərhələlərini 3 dalğaya bölür – aqrar cəmiyyət, sənaye cəmiyyəti və informasiya cəmiyyəti. E.Toffler İC şəraitində informasiya və bilik mübadiləsinin rolunun artdığını, ənənəvi istehsal amillərinin – əmək, torpaq, xammal və kapitalın əhəmiyyətinin azaldığını, ənənəvi pulların əvəzinə elektron informasiyanın əsas mübadilə vasitəsinə çevriləcəyini, əmtəə və xidmət standartlarının əks olunduğu informasiya uğrunda müharibələrin baş verəcəyini qeyd edir.

Sonuncu İİ-nin əsasını təşkil edən İnternet texnoloji yenilik kimi meydana gəlsə də, sivilizasiyanın tarixi boyu formalaşmış informasiya dünyasının daxilində “zəlzələ” yaratdı. İnternet bəşər tarixində analoqu olmayan, heç bir vasitə ilə müqayisəyə gəlməyən, inkişafını, perspektivlərini, təsirlərini, təhlükələrini dəqiq proqnozlaşdırmaq mümkün olmayan bir fenomendir. Bu qlobal şəbəkənin yaratdığı geniş imkanlar insanların düşüncə tərzində, ünsiyyətində, fəaliyyətində və sosial münasibətlərində böyük dəyişikliklərə səbəb olur.

İnternet bütün dünyanın “toplaşdığı” bir virtual məkana çevrilməkdədir. Bu gün dünya əhalisinin 30%-dən çoxu virtual dünyanın sakinləridir. “Ümumdünya hörümçək toru”nda olan veb-resursların sayı 500 milyonu keçib, sosial şəbəkə istifadəçilərinin sayı isə 1 milyarddan çoxdur.

İnternetin təsiri ilə dünyada qloballaşma prosesi daha da sürətlənir. Bu rəqəmsal texnologiya nəhəng informasiya, bilik potensialını özündə əks etdirir, bəşəriyyətin milli-mədəni sərhədləri aşaraq, vahid qlobal cəmiyyətdə birləşməsinə gətirib çıxarır. Qlobal İnternet şəbəkəsinin yaratdığı geniş imkanlar insanların düşüncə tərzində, iş üsulunda, ünsiyyətində və sosial fəaliyyətində böyük dəyişikliklərə səbəb olur. Ötən əsrin ikinci yarısında radio, televiziya ölkədaxili, dil, mədəni, folklor və s. fərqliliyi qismən aradan qaldırmışdısa, İnternet bu fərqliliyə tamamilə son qoymaq üzrədir.

İnternet həmçinin sivilizasiyanın tarixi boyu yaranmış informasiyanın asimmetrik paylanması problemlərinin həlli üçün yeni imkanlar açır, ölkələr, xalqlararası pərdələr, sərhədlər aradan qalxır. Kommunikasiyaların zəif olduğu dövrlərdə dünyanın müxtəlif regionları, dövlətləri, xalqları arasında informasiya, bilik mübadiləsi prosesi çox ləng gedirdi. Ona görə də dünya ölkələri arasında informasiya asimmetriyasına əsaslanan fərqliliklər qabarıq şəkildə özünü göstərirdi. Amma bu gün müasir İKT-nin, o cümlədən İnternetin yaratdığı imkanlar hesabına ölkələr arasındakı informasiya, bilik mübadiləsi imkanları genişlənir.  İnternet vasitəsi ilə dünyanın müxtəlif yerlərində yaşayan insanlar arasında ailə quranların sayı artır, nəticədə yeni insan nəsli (qarışıq millətlər) meydana gəlir. Bunun nəticəsində insanlar arasında tarixən mövcud olan irsi xəstəliklərin sayının azalması gözlənilir.

İnternetin təsiri ilə dünyada real varlıqların elektron əkizləri meydana gəlir: ənənəvi təhsil elektron təhsillə, ənənəvi elm elektron elmlə, vətəndaş elektron vətəndaşla və s. əvəz olunur. Beləliklə, dünya bu əkizlərin vəhdəti nəticəsində bütövləşir, keçmişdən miras qalan natamamlıqlar (problemlər) aradan qalxır.

İnternet, kompyuter sənaye cəmiyyətinin bir sıra mühüm atributlarını, o cümlədən  kinoteatrları, kitab mağazalarını, ənənəvi ticarət, kommunikasiya sistemlərini aradan qaldırır. Xüsusən, elektron kommersiyanın, elektron bank sisteminin inkişafı və hərtərəfli istifadəsi nəticəsində şəhərlərin simasının əhəmiyyətli dərəcədə dəyişəcəyi gözlənilir. Elektron kommersiya mühitində adi kənd mağazası belə məhdud çərçivədən çıxaraq, artıq bir yaşayış məntəqəsinin ehtiyaclarını ödəmə vasitəsinə deyil, qlobal bir mağazaya çevrilir. Çünki dünyanın istənilən nöqtəsindən həmin mağazanın veb-saytına daxil olmaqla təklif edilən məhsullarla tanış olmaq və əldə etmək mümkün olur. Həmçinin virtual mağazanın bağlanması anlayışı yoxdur. 24 saat ərzində günün istənilən vaxtında həmin mağaza alıcının xidmətində dayanır.

Elektron kommersiyanın meydana çıxması bəşəriyyətin indiyə qədər qarşısında duran ciddi problemlərdən birinin həllinə kömək edir. Bu, bazarlarda informasiya assimmetriyası problemidir. Yəni satıcı məhsulunun kimə satılması barədə əvvəlcədən məlumata malik olmadığı kimi, alıcı da konkret olaraq kimdən məhsulu alacağı barədə məlumatsızlıq problemi ilə üzləşir. Belə ki,  informasiya balansının pozulması həmişə kommersiya münasibətlərinin əsas özəyini təşkil edib. Elektron kommersiya isə informasiyanın assimmetrikliyini simmetrikliyə doğru aparıb çıxarır ki, bunun nəticəsində də satıcı ilə alıcı arasında informasiya bolluğu yaradılır.

Kompyuterin, İnternetin meydana gəlməsi insanlar arasındakı ənənəvi münasibətlərin əvəzinə virtual münasibətlər gətirir, intellektual əməyi ön plana çıxarır. İnformasiyanın təsiri ilə bütün bazar növləri, o cümlədən əmək bazarı transformasiyaya uğrayır. Bunun nəticəsində ictimai əmək bölgüsündə, məşğulluq və peşə strukturunda, əməyin xarakterində, işəgötürən-işçi münasibətlərində prinsipial dəyişikliklər, yeniliklər meydana gəlir, əməyin informasiya tutumunun artması müşahidə olunur.

Virtual əmək münasibətləri  şəraitində insanlar təkcə öz vəzifələrini deyil, həm də şəxsi maraqları nəzərə almaqla fəaliyyətlərini təşkil edə bilərlər. Əgər insan hər gün işə getmək zərurətini aradan qaldırarsa və istənilən yerdə işləmək imkanı qazanarsa, onda onun üçün daha rahat olan yaşayış yerini seçə bilər. Avropanın bəzi regionlarında artıq 200 ildən bəri davam edən kəndlilərin şəhərlərə axışması prosesini zəiflədib və hətta hələ zəif də olsa, kəndə qayıtma tendensiyası müşahidə olunmaqdadır. Məhz bu fakta əsaslanaraq, artıq şəhər sivilizasiyasının dağılması prosesinin başlandığı barədə də fikirlər səslənməkdədir.

İnternetin iqtisadi sahəyə də təsiri olduqca böyükdür. Bu təsir nəticəsində dünyanın ənənəvi iqtisadi-maliyyə sistemi ciddi dəyişikliklərə məruz qalır,  regional və qlobal miqyaslı böhranlar yaranır, ölkələrin iqtisadi təhlükəsizliyi ilə bağlı əsaslı narahatlıqlar yaranır. İnformasiya və biliklərə əsaslanan iqtisadiyyat formalaşır.

İnternetin meydana gəlməsi ilə E.Tofflerin vaxtilə söylədiyi “kütləvi standartlaşdırılmış istehsal informatika və supertexnologiyaların tətbiq edildiyi intellektual  fəaliyyətə əsaslanan yeni fərdiləşdirilmiş əmək sistemi ilə əvəz olunacaq” fikri özünü doğrultmağa başlayır. O, qeyd edirdi ki, iqtisadiyyatda iri korporasiyaların hökmranlığının əvəzinə fərdi və qrup şəklində yaradıcı fəaliyyətin hər yerə yayılması və onun nəticələrinin İnternet vasitəsilə rasional mübadiləsi baş verəcək. Doğrudan da, sosial münasibətlərin bu cür qurulması daha rasional, ekvivalent sosial mübadilə imkanının təmin olunmasına şərait yaradır. Mübadilə strukturu nə qədər sadə olarsa, istehsalçılar arasında münasibətlər bir o qədər aydın və şəffaf, habelə istehsalçıdan son istifadəçiyə qədər məsafə bir o qədər qısa olar. Bu zaman artıq ənənəvi ticarət vasitəçilərinə (brokerlərə, maklerlərə) ehtiyac qalmır, bu funksiyanı İnternet öz üzərinə götürür. Öz növbəsində, sosial təşkilat nə qədər böyük və mürəkkəb olarsa, o, obyektiv analiz üçün bir o qədər çətindir. Bu situasiya həm də manipulyasiya üçün şərait yaradır.

İnternet iqtisadiyyatında şəxsi kompyuter əsas istehsal alətinə, şəxsi sayt isə istehsal edilən intellektual məhsulun reallaşdırılması vasitəsinə çevrilir. Təbii ki, bu cür iqtisadiyyatda peşəkar fəaliyyətlə bağlı olmayan, sosial dividentlər əldə etməyə yönələn özəl sahibkarlığa (manipulyativ fəaliyyət sahəsi kimi) yer olmayacaq.

İnternetin təsiri nəticəsində iqtisadi fəaliyyətin virtuallaşmasının mahiyyəti budur ki, insan müasir texniki vasitələrin köməyi ilə real obyektlərlə deyil, onların təsvirləri, simvolları ilə qarşılıqlı əlaqədə olur. Virtual münasibətlər heç də indi meydana gəlməyib. Bu münasibətlər teleqrafın, telefonun, faksın və İnternetin meydana gəlməsi ardıcıllığı ilə təkamül yolu keçib. Məhz İnternet təkcə gerçək obyektləri deyil, həm də onların real zaman rejimindəki fəaliyyətlərini simulyasiya edir. İnternet bazar iştirakçıları üçün vahid virtual mühit yaratmaqla,  ənənəvi iqtisadiyyat üçün tamamilə yeni situasiya formalaşdırır.

İnternet mühitində dövlətin idarə olunmasının xarakteri, təbiəti dəyişir. Elektron dövlətin yaradılması hakimiyyət strukturları tərəfindən əhaliyə və biznes sektoruna göstərilən xidmətlərin optimallaşdırılması, bütün vətəndaşların ölkənin idarə edilməsi prosesində iştirakı, habelə dövlət idarəetməsinin şəffaflığı, dövlət orqanlarının vətəndaşlar qarşısında hesabatlılığı ilə əlaqədardır. Bu yeni idarəetmə konsepsiyasının mahiyyəti odur ki, onun tətbiqi nəticəsində idarəetmə faəliyyəti daha yumşaq, daha yaxşı strukturlaşdırılmış, məhdud normativli olacaq, idarəetmə şaquli deyil, üfüqi əlaqələrə əsaslanacaq. Elektron dövlətin daha bir mühüm əhəmiyyəti dövlət ehtiyacları üçün satınalmaların və xidmətlərin həyata keçirilməsi məqsədilə e-ticarət sisteminin kompleks tətbiq edilməsidir.

İnternet-texnologiyaların müasir siyasi proseslərdə də rolu sürətlə artmaqdadır. Müasir informasiya texnologiyaları, xüsusən İnternet siyasi partiyalara və siyasi liderlərə aktiv fəaliyyət göstərmək üçün yeni imkanlar açır. İnternetdən istifadə səviyyəsinin artması vətəndaşlara və qruplara siyasi qərarların hazırlanmasında və qəbulunda daha fəal iştirak etməyə şərait yaradır. Siyasi partiyalar İnternet texnologiyalardan həm də siyasi kommunikasiya vasitəsi kimi istifadə edirlər. Artıq siyasi aktivlik ənənəvi fəaliyyət məkanından çıxaraq, virtual mühitə keçməkdədir.

Cəmiyyət təmsilçi, nümayəndəli demokratiyadan birbaşa demokratiyaya, rəqəmsal demokratiyaya, həmçinin sərt demokratiyadan çevik demokratiyaya (məsələn, wiki-demokratiya və s.) keçid mərhələsini yaşayır. Mütəxəssislər hesab edirlər ki, ənənəvi demokratiya böhran həddinə gəlib çatıb. Yəni demokratik prosesləri ənənəvi üsullarla inkişaf etdirmək üçün artıq heç bir potensial qalmayıb. Ona görə də vəziyyətdən çıxış yolu kimi “elektron demokratiya” ideyası irəli sürülür. Qeyd edilir ki, hazırkı qloballaşma və siyasi transformasiyalar şəraitində İnternetin siyasi proseslərə təsirini nəzərə almamaq olmaz. İnternetin demokratiyanın inkişafına göstərdiyi təsirlə bağlı iki məqama diqqət yetirilir: birincisi, informasiyanın əlyetərliliyi, ikincisi, onu analiz edərək, qərar qəbul etmək qabiliyyəti. Təbii ki, İnternet informasiya əldə etmək üçün əvvəllər mümkün olmayan unikal imkanlar yaradır.

İnternet bilavasitə ictimai rəyə yönələrək, vətəndaş cəmiyyətinin fəal hissəsinin davranışlarını formalaşdırır, ictimai şüura təsir edir. İnternet siyasi liderlərin və partiyaların fəaliyyətlərinin informasiya mühitini formalaşdıraraq, siyasi kommunikasiyaların mühüm tərkib hissəsinə çevrilir. Qlobal şəbəkə siyasi partiyalar tərəfindən əhali ilə ünsiyyət üçün real interaktiv kanal, elektorata siyasi təsir vasitəsi kimi şıxış edir.

Tarixən müxtəlif səviyyələrdə mövcud olan və fərqli adlarla ifadə edilən sosial şəbəkələr İnternet mühitinə keçməklə yeni keyfiyyət mərhələsinə yüksəldi. İnternet-texnologiyalar hesabına ayrı-ayrı sosial qruplar virtual məkanda operativlik, çeviklik, mobillik, informativlik kimi imkanlar əldə etməklə cəmiyyətdə mühüm faktora çevrilməkdədirlər. Müxtəlif maraqlar ətrafında birləşən insanların yaratdığı virtual sosial şəbəkələr cəmiyyətin ictimai-siyasi, sosial-iqtisadi və mədəni həyatının mühüm komponenti kimi çıxış etməkdədir.

İnternet yer kürəsini əhatə etməklə yeni-yeni şəbəkə cəmiyyətləri meydana gətirir. Görkəmli ispan sosioloqu, İC tədqiqatçısı M.Kastels hesab edir ki, informasiya əsrində insanları, təşkilatları və dövlətləri bir-biri ilə birləşdirən şəbəkələr mühüm rol oynayacaq. Onun fikrincə, informasiya cəmiyyətində iqtisadiyyat, əmək, məşğulluq, mədəniyyət, siyasət, dövlət təsisatları, son nəticədə zaman və məkan amilləri transformasiyaya uğrayacaq.

İnternetin sosial fəallığa təsir göstərən ən mühüm amillərindən biri insanlar arasında informasiya mübadiləsi üçün yaratdığı şəraitdir. Qlobal şəbəkənin köməyi ilə kompyuter kommunikasiyaları bu gün qarşılıqlı informasiya əlaqələrinin yeni sferasını yaradır ki, bu da ictimai münasibətlərin yeni formasının əsasını qoyur. İnternetin inkişafının ilkin mərhələsində istifadəçilərə veb-saytlar vasitəsi ilə birtərəfli qaydada məlumatlar verilirdi (web1.0). Lakin artıq istifadəçilər web2.0 texnologiyası vasitəsi ilə sosial şəbəkələrdə, digər saytlarda əks tərəflə birbaşa interaktiv əlaqəyə girə bilirlər. Bu da İnternetdə insanlararası ünsiyyətin daha çevik və maneəsiz həyata keçirilməsinə imkan verir.

İnternet yeni ünsiyyət mərhələsidir. İnternetdə informasiya üçün heç bir nəzarət və məhdudiyyət yoxdur. Müxtəlif qitələrdən olan insanlar burada sərbəst ünsiyyət qururlar. İnternetdən tədqiqat vasitəsi kimi istifadə edilməsi emprik sosialogiya (sosial tədqiqat metodları, metodikaları, mexanizmlərindən istifadə etməklə sosial məlumatların yığılmasına və analizinə yönələn kompleks sosial tədqiqat sahəsi) üçün yeni imkanlar açır. Amma ənənəvi üsullarla sosial sorğuların keçirilməsi zamanı respondentlərdən keyfiyyətli informasiyanın yığılmasının bir çox çətinlikləri var.

İnternetdən sosioloji tədqiqatların aparılması üçün istifadəyə dair təxminən       10 illik dünya təcrübəsi mövcuddur. Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, İnternet sürətli sosial proseslərin tədqiqi üçün ilkin sosioloji informasiyanın yığılması prosesini sürətləndirir. İnternet şəbəkəsindəki virtual mühitdə insanlar arasında informasiya mübadiləsi üçün keyfiyyət dəyişiklikləri sosioloqlarla respondentlər arasında ünsiyyətin yeni mərhələsinə keçməyə şərait yaradır.

İnternetin təsiri ilə həmçinin dünyada kollektiv intellektin (həm təbii, həm də süni) formalaşması prosesi sürətlənir. Bu mülahizələr akademik N.Moiseyevin irəli sürdüyü “Kollektiv beyin” konsepsiyasında öz əksini tapıb. O, “Kollektiv beyin” dedikdə, insanları informasiya əlaqələri ilə birləşdirən sistemi nəzərdə tuturdu. Hesab edirdi ki, İT hesabına formalaşacaq kollektiv beyin kollektiv qərarlar çıxarmağa imkan verən, tək informasiyanı toplamaq və ötürmək yox, eyni zamanda analiz və nəticə çıxartmaq imkanlarına malik olan, fərdi intellektləri xüsusi bir qaydada birləşdirən, böhranların yaxınlaşması təhlükəsini xəbər verən və alternativ inkişaf yolları təklif edən kollektiv tənzimləyici funksiyasını həyata keçirən bir sistem olacaq.

İnternet inkişaf etdikcə, yeni xidmətlər təklif etməyə başlayır. İnternet insanlararası kommunikasiya mühiti yaradır, insanların informasiya tələbatını ödəyir. Son zamanlar İnternet insanların hesablama tələbatını da ödəməyə başlayıb. “Hesablama buludları” (“cloud computing”) adlanan texnologiyanın hesabına ən müxtəlif qurğular vasitəsi ilə proqram təminatına, verilənlər bazalarına, digər xidmətlərə çıxış imkanı əldə edilir. Hesablama buludları bir sıra texniki, iqtisadi maneələri aradan qaldıraraq, İT-nin imkanlarını daha da genişləndirmək iqtidarındadır. Həmin maneələrin aradan qaldırılması milyonlarla mütəxəssislərin İT bazarına yeni töhfələr verməsinə, milyardlarla istifadəçilərin bu imkanlardan bəhrələnməsinə şərait yaradacaq.

İnternet artıq səhiyyə sisteminə, tibb sahəsinə də geniş şəkildə nüfuz etməkdədir. Səhiyyə sisteminin informasiyalaşdırılmasında, tibbi problemlərin həliində İnternetin imkanlarından geniş istifadə edilməsi İC quruculuğunun mühüm istiqamətlərindən biri kimi çıxış edir. O cümlədən vətəndaşların sağlamlığı haqqında məlumat sisteminin yaradılması, GİS-texnologiyaların köməyi ilə xəstəliklərin coğrafiyasının müəyyənləşdirilməsi, monitorinqinin aparılması, xəstəliklərin diaqnostikası, apteklər və dərmanlar haqqında verilənlər bazasının yaradılması, pasiyentlərə on-layn tibbi xidmətlərin göstərilməsi, həkimlərin fəaliyyətinin kəmiyyət və keyfiyyət göstəriciləri haqqında statistik məlumatları, xəstəliklərin müalicə üsulları və vasitələri haqqında informasiyanı əks etdirən veb-portalların yaradılması və s. məsələlər formalaşmaqda olan elektron tibbin əsas komponentləridir.

İnternetin inkişafı istiqamətində növbəti addım kompyuter şəbəkələrindən tədricən əşyaların şəbəkəsinə (kitablardan başlamış avtomobillərə, elektrik cihazlarından başlamış ərzaq məhsullarına kimi) keçmək, Əşyaların İnternetini yaratmaqdır. Əşyaların İnterneti sisteminin tətbiq edilməsi ilə cəmiyyətdəki bir sıra mühüm problemlərin həlli gözlənilir. Yəni Əşyaların İnterneti insanların həyat şəraitinin, sağlamlıq vəziyyətinin yaxşılaşdırılmasına, yeni və daha əlverişli iş yerlərinin açılmasına, biznes üçün yeni imkanların yaranmasına, istehsalda məhsuldarlığın və rəqabətədavamlılığın artmasına, nəqliyyat sisteminin daha optimal idarə edilməsinə, ekoloji monitorinqin etibarlılığının artırılmasına, təbiətdə baş verən proseslərin nəzarətdə saxlanmasına və s. gətirib çıxaracaq.

Qlobal İnternet şəbəkəsinin davamlı və etibarlı fəaliyyət göstərməsi üçün onun təhlükəsizliyinin təmin edilməsi olduqca mühüm məsələdir. İnternet mühitində informasiya təhlükəsizliyi əsas faktora çevrilir. İnternet kəşfiyyat, təxribat, terror, protest fəaliyyəti üçün əlverişli meydandır. Qlobal şəbəkə çoxşaxəli arxitektura malikdir ki, burada da böyük həcmdə elmi-texniki, hərbi, sosial-iqtisadi və siyasi xarakterli məlumatlar dövr edir. İnformasiya təhlükəsizliyinə təhdidlər nəticəsində ölkələrin siyasi, iqtisadi, hərbi və digər sahələrdəki fəaliyyətinə olduqca ciddi zərbə vurula bilər ki, bunun da nəticəsində ayrı-ayrı vətəndaşlar və bütövlükdə, cəmiyyət mühüm sosial-iqtisadi zərərlə üzləşə bilər.

Amerika ekspertlərinin hesablamalarına görə, dövlət idarəetmə sistemlərində və bank strukturlarında istifadə edilən kompyuter şəbəkələrinin işinin pozulması bu ölkəyə qarşı tətbiq ediləcək nüvə silahının törədəcəyi fəsadlar qədər təhlükəlidir.

Artıq İnternetdən geniş istifadə edilən ölkələrdə kompyuter sistemləri və İnternetlə bağlı cinayət əməlləri ümumi hüquq pozuntuları sırasında mühüm yer tutur. İnternet mühitində cinayətkarlıq hallarının sürətlə artması, ilk növbədə, bu qlobal şəbəkənin xüsusiyyətləri – açıqlığı, hamı üçün əlyetərli olması, heç bir dövlətin və ya təşkilatın nəzarətində olmaması ilə bağlıdır. Həmçinin İnternetin fəaliyyəti ilə bağlı effektli hüquqi tənzimləmə mexanizmlərinin olmaması, yurisdikasiya probleminin mövcudluğu, eləcə də hüquq-mühafizə orqanlarının hələ bu sahədə peşəkar olmamaları kiberməkanda cinayət əməllərinin sayının artmasına şərait yaradır.

Qlobal İnternet şəbəkəsinin təhlükəsizliyinin möhkəmləndirilməsi, kibercinayətkarlıqla milli və beynəlxalq miqyasda daha effektli mübarizə aparılması, elektron kommersiyanın etibarlı fəaliyyəti, kiberməkanda insan hüquqlarının yüksək səviyyədə təmin edilməsi baxımından biometrik texnologiyalara əsaslanan Biometrik İnternetin yaradılmasını zəruri edir. Biometrik İnternetin köməyi ilə hakerlərlə, spammerlərlə, digər kibercinayətkarlarla daha səmərəli mübarizə aparmaq mümkün olacaq.

İnternetin normal, davamlı fəaliyyət göstərməsi üçün zəruri olan amillərdən biri də enerji təhlükəsizliyidir. Müasir şəraitdə elektrik enerjisinin kəsilməsi nəticəsində dövlət və özəl korporativ kompyuter şəbəkələrinin, avtomatlaşdırılmış istehsal və xidmət müəssisələrinin fəaliyyəti iflic vəziyyətə düşə, böyük həcmdə maliyyə itkiləri baş verə bilər. Mütəxəssislər hesab edirlər ki, İnternetin imkanlarına əsaslanan İC-də fasiləsiz, dayanıqlı enerji təminatı xüsusi aktuallıq kəsb edir. Ona görə də mövcud enerji mənbələrinin bərpası və alternativ mənbələrin tapılması bəşəriyyət qarşısında ən vacib məsələlərdən biri kimi dayanır.

İnternetin yaratdığı mühüm problemlərdən biri də cəmiyyətdə informasiya bolluğunun yaranmasının fəsadlarıdır. İnsan informasiyadan, kompyuterdən, İnternetdən həddən artıq istifadə etməsi nəticəsində onlardan asılı vəziyyətə düşür. Bu sosial-psixoloji vəziyyət “eskapizm” adlanır. Müasir cəmiyyətdə televiziya, kompyuter, İnternet, mobil telefon kimi informasiya mənbələri insanların vaxtını “acgözlüklə udur” və əsas həyat prioritetlərinə çevrilir. Müasir dövrün insanının 2 həftə ərzində qəbul etdiyi informasiyanın həcmi orta əsrlərdə bir insanın ömür boyu qəbul etdiyi informasiyanın həcminə bərabərdir. E.Toffler texnologiyaların təsiri ilə cəmiyyətdə baş verən sürətli, radikal dəyişikliklərə insanın psixoloji reaksiyasını “futuroşok”, yəni “gələcəyin şoku” adlandırır. Onun fikrincə, şok vəziyyətinə düşməyin səbəbi insanın texnologiyanın gətirdiyi yeni reallıqlara çevik reaksiya verə bilməməsi, yeni situasiyaya adaptasiya oluna bilməməsidir.

İnformasiya, İnternet asılılığı problemi təkcə şəxsiyyət üçün deyil, bütövlükdə, cəmiyyət üçün təhlükə mənbəyidir. İnformasiya mənbələrindən, İnternetdən asılı vəziyyətə düşməmək üçün insanın informasiya mədəniyyətinə malik olması, informasiya ilə davranış normalarını öyrənməsi vacibdir.

İnternet, sosial şəbəkələr yeni nəsil müharibə texnologiyalarının – informasiya müharibəsinin meydana gəlməsinə səbəb olur. Artıq qabaqcıl ölkələr bu sahəyə milli təhlükəsizliyin mühüm istiqamətlərindən biri kimi baxırlar. İnformasiya fəzasının təhlükəsizliyi dövlətin quru, su və hava məkanının təhlükəsizliyi ilə eyni səviyyədə nəzərdən keçirilir. İnformasiya fəzasının təhlükəsizliyinin təmin edilməsi dövlətin hərbi vəzifələri sırasına aid edilir.

İnternet həm də dünya xalqlarının, millətlərinin adət-ənənələrinin, dillərinin, mədəniyyətinin, dinlərinin toqquşduğu bir məkandır. Bu virtual məkanda iqtisadi, texnoloji imkanları, beynəlxalq işçi dillərdə kontentləri, ideoloji resursları zəngin olan ölkələr digər ölkələrin milli-mənəvi varlığına ciddi təhlükədir. Artıq bu sahədə itkilər az da deyil. Araşdırmalar göstərir ki, İnternetin təsiri nəticəsində yaxın gələcəkdə bir sıra dilləri yox olmaq təhlükəsi gözləyir.

İnternetin hamılıqla qəbul edilən vahid tənzimləmə siyasətinin, prinsiplərinin, mexanizmlərinin müəyyənləşdirilməsinin çətinlikləri də daha çox bu amillərlə bağlıdır. Belə ki, hər bir dövlət, millət virtual məkanda öz milli-mənəvi dəyərləri ilə birlikdə təmsil olunmaq istəyir. İnternetdə isə bütün tərəflərin maraqlarının təmin olunduğu ortaq nöqtələrin tapılması asan məsələ deyil. Ona görə də ənənəvi milli və beynəlxalq hüquq sistemləri də İnternetin gətirdiyi reallıqları tənzimləməkdə çətinlik çəkir. Onun tənzimlənməsi üçün beynəlxalq səviyyədə tədbirlərin görülməsi üçün təşəbbüslər irəli sürülür. İnternet coğrafi sərhədlərə əsaslanan beynəlxalq hüquq normalarını və milli qanunları gücsüz vəziyyətə gətirir. İnternet texnologiyalarının imkanları hesabına formalaşan virtual münasibətləri real dünya qanunları ilə idarə etmək xeyli çətinləşir və bəzi hallarda hətta mümkün olmur. Virtual münasibətlərin tənzimlənməsi bu mühitə xas olan yeni qanunların, normaların yaradılmasını, tətbiq edilməsini zəruri edir.

İnternetin ən böyük təhlükəsi isə insan amilinin özünün deformasiyası ilə bağlıdır. İT-nin, xüsusən, İnternetin təsiri nəticəsində insanın sosial və bioloji keyfiyyətlərində ciddi dəyişikliklər müşahidə olunur. Bu dəyişikliklər nəticəsində insanın texnosferaya inteqrasiyası prosesi baş verir.

İT-nin inkişafı və şəhər əhalisinin sayının sürətlə artması nəticəsində elmi cəhətdən inkişaf etmiş insan təfəkkürü və elmi-rasional həyat tərzi formalaşır. Sürətlə sosiallaşan insan sonrakı sosial yüksəlişi və cəmiyyətdə layiqli yer tutması naminə özünün təbii, bioloji varlığını zərbə altında qoyur.

Transformasiya olunan təkcə insanın fiziki və bioloji parametrləri deyil, həm də onun maraq və tələbatlarıdır. Bütövlükdə, insanın transformasiyasının üç əsas istiqamətini fərqləndirmək olar:

Bioloji. İnsanın təbii, bioloji, xüsusiyyətlərinin itirilməsi, genefondun dəyişməsi, mutasiyanın, “sivilizasiya xəstəliyi” adlandırılan ürək-damar, onkoloji, immunoloji (yoluxucu) xəstəliklərin meydana gəlməsi prosesləri baş verir. Nəticədə insanlar “pinqvinləşir”.

Əxlaqi-psixoloji. İnsan psixikasında kütləvi pozğunluqlar, bir sıra patoloji təsirlər, ətraf aləmin düzgün dərk edilməməsi halları baş verir, deviant (cəmiyyətin sosial normalarına uyğun olmayan) davranışlar, sosial aqressiya, ümidsizlik, intihar halları və s. artır.

Sosial-mədəni. Təfəkkürün, təhsilin və peşə sahələrinin keyfiyyətində sürətli inkişaf, ətraf mühitə münasibətdə dəyişikliklərin baş verməsi, texnoloji sahəyə marağın, tələbatların sürətlə artması müşahidə olunur.

Nəticə

Qeyd etmək lazımdır ki, sivilizasiyanin inkişaf tarixi ərzində hər bir mütərəqqi yenilik özü ilə müəyyən problemlər gətirmişdir. Lakin bəşəriyyət həmişə mütərəqqi yeniliklərdən lazımınca bəhrələnmiş, onların gətirdiyi problemlərin öhdəsindən gəlməyi bacarmışdır. Müasir İKT-nin əsasını təşkil edən İnternet bəşər tarixində analoqu olmayan, heç bir vasitə ilə müqayisəyə gəlməyən bir fenomendir. Yəni heç bir texnoloji yenilik bəşəriyyəti İnternet qədər dəyişdirə, irəliyə apara bilməmişdir. İnternetin bəşəriyyətə faydaları geniş miqyaslı olduğu kimi, fəsadları da bütün sahələri əhatə edir. Lakin keçmiş zəngin təcrübə və bəşəriyyətin indiki səyləri göstərir ki, insanlar daha yaxşı  imkanlar, daha rahat həyat naminə İnternetin də fəsadlarını aradan qaldıra biləcəklər.

 

Doktor Ergin Atalar, Bilkent Universiteti 

Müdaxiləçı Maqnit-Resonans Tomoqrafiya

Xülasə: Maqnit-rezonans tomografiyanın diaqnostika sahəsində geniş istifadə edilən və çox güclü müşahidə etdirici diaqnostik alət olunmasına baxmayaraq, onun müdaxilə prosedurlarda işlənməsi olduqca məhduddur. Əsas məhdudiyyətlər – uzunmüddətli müşahidə, qurğunun müşahidə çətinlikləri və müdaxilə qurğularının güclü maqnit sahəsi ilə uyğunlaşmamasıdır.

Bir dəqiqə ərzində şəkli əldə edən diaqnostik müşahidə protokollarının əvəzinə yeni, bir saniyədən də az vaxt ərzində məlumat toplayan protokollar işlənib hazırlanmışdır. Qurğuları real zaman rejimində vizual müşahidə aparmağa imkan verən variantlar təklif edilmişdir. Müdaxilə qurğuların maqnit-rezonans tomoqrafın yaratdığı maqnit sahəsi ilə qarşılıqlı təsiri öyrənilmiş, qurğunun konstruksiyası birgə işlənmək üçün modernizə olunmuşdur. Bu məqalədə maqnit-rezonans tomoqrafiyanın prostat vəzisinə müdaxilə qurğusu vasitəsilə müayinəsinin yeni metodları müzakirə edilir.

Maqnit-rezonans tomoqrafiya (MRT) müayinə metodu diaqnostika sahəsində geniş istifadə olunur. Bu üsul bədənin istənilən hissəsinin dərin kontrastlı və yüksək dəqiqliyə malik olan şəklini əldə etməyə imkan verir. Həmin metod xüsusən də beynin vizual müşahidəsi üçün yararlıdır, lakin onu ürək, böyrək, süd və prostat vəzilərinin vizual müşahidəsini aparmaq üçün geniş istifadə edirlər.

Təqdim olunan əlyazmada MRT-ın müdaxilə proseduralarının idarə edilməsində istifadəsində diqqət yetirilmişdir. Bizim qrup həmin mövzu ətrafında araşdırmalar aparmışdır. Hazırda vizual müşahidə müdaxilə proseduraların idarə etməsində tez-tez istifadə olunur. Məsələn, ürəkdə tac damar çatışmazlığı olan xəstələr çox vaxt balon angioplastikası və stend proseduraları vasitəsilə müalicə edilir. Bu proseduralar zamanı rentgen flüoroskopiyasından istifadə olunur. Ultrasəs müşahidəsi qurğularının vasitəsilə iynə ilə deşmələr həyata keçirilir. Klinikalarda müdaxilə proseduralarını idarə etmək üçün maqnit-rezonans tomoqrafiyadan nadir hallarda istifadə olunur. Buna səbəb problemlərdir: (a) aşağı sürətlə məlumat toplama; (b) müdaxilə proseduralarında istifadə edilən qurğuların güclü maqnit sahəsinə malik olması; (c) müayinə edilən xəstələrin MRT prosedurası zamanı uzun və nazik maqnit daxilində yerləşdirilməsi.

Tədqiqatçılar, o cümlədən də bizim MRT texnologiyaları üzrə işçi qrupumuz, bu problemlərin həlli ilə məşğuldur. Əgər həmin problemlər öz həllini tapsa, MRT ideal vizual müşahidə alətinə çevrilə bilər.

Bizim qrupun böyük həcmdə ürək-damar müdaxiləsi üçün texnologiyaların işlənib hazırlanmasına baxmayaraq (1-30), bu əlyazmada MTR-ın prostat vəzinin müalicəsi zamanı istifadə olunmasından bəhs edilir. Prostat vəzinin xərçəngi 50 yaşından yuxarı olan kişilər arasında ən geniş yayılmış xəstəliklərdən biridir. Prostat vəzisi – çox kiçik ölçülü (qoz boyda) bir vəzdir və onu ənənəvi texnologiyalar vasitəsilə müayinə etmək qeyri-mümkündür. Prostat vəzinin biopsiyası bu gün müvəffəqiyyətlə tətbiq olunan ən geniş yayılmış diaqnostika üsuludur və MRT-dan yalnız xərçəng xəstəliyinin dərəcəsini müəyyən etmək üçün istifadə olunur. MRT xərçəng xəstəliyinin aşkar olunması üçün istifadə edilmir, çün ki o çoxlu sayda səf müsbət nəticələr verir, yəni xərçəng mövcud olmadığı halda onun varlığını bilər. Digər tərəfdən, indiki zamanda prostat vəzinin biopsiyası vizual müşahidə olmadan aparılır (ultrasəs prostat vəzinin ümumi vəziyyətini göstərir) və buna görə də prostat nümunələri təsadüfi götürülür. Həmin nümunələrə görə çox vaxt zədələnmiş hissə nəzərdən kənarda qalır. Bu da səf mənfi nəticələrə gətirib çıxarır, yəni prostatın biopsiya nəticələri xəstələrdə xərçəng xəstəliyinin olduğu hallarda onların sağlam olmasını göstərə bilər.

Biz bu iki texnologiyanın birgə işlənməsini, yəni biopsiyanın MRT tərəfindən idarə olunması üsulu təklif edirik. Həmin nişanə biopsiya həm müsbət, həm də mənfi nəticələrinin sayını azaltmalıdır. Bunun üçün pasiyentin maqnit sahədə olduğu zaman onun prostat vəzisindən nümunələri götürən mexaniki avadanlıq hazırlanmışdır. Bu mexaniki qurğu MRT ilə tam uyğunlaşdırılmışdır, yəni skanerin daxilində maqnit sahəsini dəyişmir, hətta güclü maqnit sahəsinin mövcud olması belə qurğunun işinə heç bir təsir göstərmir. MRT ilə uyğunlaşma məsələsi qurğu konstruksiyasının əsasən plastik materiallardan hazırlanması yolu ilə həll edilmişdir. Avadanlıqda istifadə oıunan bütün dəmir materiallar MRT ilə uyğunlaşma baxımından testdən keçirilir. Xəstə uzun və nazik keçiddə olan zaman qurğunun forma və ölçülərini də dəyişmək mümkündür. Bununla yanaşı, uroloqun xəstəyə maneəsiz yaxınlaşması üçün iynəni idarə edən iki kontrol düymə nəzərdə tutulmuşdur. Bu avadanlıq proqramla təmin olunur. Uroloq MRT skaner otağından iki düymənin köməyi ilə iynənin trayektoriyasını tənzimləyir. MRT təsviri otağda yerləşən ekranda əks olunur. Uroloq zədələnmiş hissəni müəyyənləşdirir və iynənin trayektoriyasını korrektə edir, sonra isə zədələnmiş hissədən yüksək dəqiqliklə biopsiya götürülür. Biz bu sistemi MSİ (Birləşmiş Ştatların Milli Sağlamlıq İnstitutu) tədqiqatçıları ilə birgə testlərdən keçirtdik. Sonralar biz braxiterapiyanın yüksək dozalarını istifadə etməklə həmin işi prostat vəzinin müalicəsi üçün genişləndirdik. Bunun üçün prostatın daxilində MRT-ın idarəsi altında iynələri yerləşdirməyə imkan verən sistem işlənib hazırlandı. Bu metodda MRT arasından görünən şəbəkə təkmilləşdirilmişdir, iynənin daxil edilmə nöqtəsi və dərinliyi bizim laboratoriya tərəfindən hazırlanmış proqramla müəyyən edilir, bundan sonra həkim prostatın zədələnmiş hissəsini müəyyən edir. Bu metod prosedura zamanı aldığı radiasiya dozasını daha dəqiq müəyyən edir.

Apardığımız tədqiqat zamanı biz yeni endouretral və endorektal yüksək tezlikli makaraları işləyib hazırladıq, hansılar ki prostat vəzisinin maqnit-rezonans tomoqrafiyası ilə müayinəsində daha yaxşı nəticələr əldə etmək üçün imkan yaradır. Sonralar makaraların geometrik optimallaşma metodunu işləyib hazırlayaraq, daha dəqiq təsvrin alınmasına nail olduq.

Hal-hazırda biz Türkiyənin milli maqnit-rezonans tədqiqat mərkəzində (UMRAM, http://umram.bilkent.edu.tr) müdaxilə proseduralarının inkişafına dair tədqiqatları davam etdiririk. MRT müdaxilə sahələri, yeni vizual müalicə metodların üzərində işləyən tədqiqatçılar üçün açıqdır. Prostat vəzi və ürək nahiyəsində əməliyyat aparmaqla yanaşı, bizim tədqiqat qrupumuz hal-hazırda maqnit-rezonans tomoqrafiyanın idarəçiliyi altında baş beyin nahiyəsində əməliyyat metodları istiqamətində iş aparır.