Forum 2013

I. Texnologiyaların konvergensiyası və gələcəyin konturları: XXI əsrin əsas çağırışları

İşçi bölmələr:
  • Kvant hesablamaları
  • Materiyanın tədqiqində nailiyyətlər
  • Yaşıl enerji

İŞTİRAKÇILARIN SİYAHISI

DƏYİRMİ MASALAR

PROQRAM

BƏYANNAMƏ

I. Texnologiyaların konvergensiyası və gələcəyin konturları: XXI əsrin əsas çağırışları

Dəyirmi Masa öz işinə 1 noyabr 2013-cü ildə saat 9:30-da, «Four Seasons» mehmanxanasının “Segah” zalında başladı. Dəyirmi masanın moderatoru Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Fizika İnstitutunun direktoru, professor Nazim Məmmədov (Azərbaycan) idi. Açılış sözü ilə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Prezidenti, akademik Akif Əlizadə (Azərbaycan) çıxış etdi. O, keçirilən forumun əhəmiyyətini və hazırki dəyirmi masanın bölmələrinin işində müzakirə ediləcək mövzuların aktuallığını qeyd etdi. O, həmçinin hər üç işçi bölmə – kvant hesablamaları, materiyanın tədqiqində nailiyyətlər və yaşıl enerjji bölmələri ilə bağlı qısa məlumatı iştirakçıların nəzərinə çatdırdı. Sonda, akademik Əlizadə bütün qonaqları dəyirmi masa ətrafında müzakirələrdə iştirak etmək təklifini qəbul etmikləri üçün öz təşəkkürünü bildirdi və sözü birinci işçi bölmə olan “Kvant hesablamaları” bölməsinin sədrlərinə – Kimya üzrə 2011-ci il Nobel mükafatı laureatı, Texnion – İsrail Texnologiyalar İnstitutunun professoru Dan Şextmana (İsrail) və Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Fizika İnstitutundan professor Nazim Məmmədova (Azərbaycan) verdi.

Prof. Dan Şextman “Kvant hesablamaları”işçi bölməsinin işini açıq elan edərək bildirdi ki, müzakirəyə 5 məruzə çıxarılacaq, çıxışların reqlamenti haqqında məlumatı iştirakçıların nəzərinə çatdırdı və Koreya Qabaqcıl Tədqiqatlar İnstitutunun professoru Yayevan Kimi (Cənubi Koreya) “Kvant hesablamaları və Kvant İnformasiyası üzrə elmi tədqiqat və texnologiyalara baxış” adlı ilk məruzəni təqdim etmək üçün dəvət etdi. Prof. Kim qeyd etdi ki, əgər XX əsrdə kvant fizikasının nailiyyətləri bizə müxtəlif avadanlıqlar hazırlamağa imkan vermişdilərsə, XXI əsrdə isə cəmiyyət kvant fizikasının tətbiqlərini həm də proqram təminatı və əməliyyat sistemlərinin yaradılmasına kimi genişləndirə bilmişdi. Superpozisiya və kvant paralelizmi prinsipinin daha geniş mənada başa düşülməsi sayəsində bu uğurlar əldə edilmişdir. Məhz, bu prinsipin əsasında, kvant hesablamaları daha sürətli və geniş şəbəkəli olmuşdur. O, Furye çevrilməsi, kvant simulyasiyaları, və əsasən də, məlumat ötürülməsinin və rəqəmsal əlaqənin tamamilə təhlükəsiz metodu olan kvant kriptoqrafiyası kimi misalları da iştirakçıların diqqətinə çatdırdı. O, həmçinin,  klassik yanaşmadan fərqli olaraq teleportasiyanı doğru həyata keçirən halların qarışıqlığı effektini və ya digər adı ilə, kvant teleportasiyasını xüsusi qeyd etdi. Sonra, prof. Kim kvant hesablamaları ilə klassik hesablamalar arasındaki fərqlərdən danışdı, kubit informasiyanın bit informasiyadan fərqini izah etdi və iki-kubit kanaldan ibarət əlaqə kanallarının ümumilikdə necə işlədiyini göstərdi. Həmçinin, kvant kriptoqrafiyasında istifadə olunan məlum kvant açarlarınin geniş analizi təqdim olundu. Məruzəçiyə suallar zamanı, dəqiqləşdirildi ki, başlanğıc halın dalğa funksiyasına təsir edərkən, bu funksiya dağılır, və ümumilikdə, kvant sistemi bu prinsip əsasında çalışır.

Rusiya Elmlər Akademiyası vitse-prezidenti, akademik Sergey Aldoşin (Rusiya Federasiyası), özünün «Paramaqnit nitrosil dəmir komplekslərinin qarışıq electron səviyyələri və onların tətbiq perspektivləri» adlı çıxışında, kvant hesablamaları baxımından böyük maraq kəsb edən yeni kəşf olunmuş maddə misal göstərdi. Bu maddə iki atom – azot və hidrogendən təşkil olunmuş molekuldan ibarətdir və NO adlanır. 1998-ci ildə, örək-damar sisteminin nizamlanmasında bu molekulun məlumatdaşıyıcı rolunun kəşfinə görə, Robert Ferçqot, Luis İqnarro və Fərid Mənsur fiziologiya və tibb özrə Nobel mükafatına layiq görülmüşdürlər. Akademik Aldoşin, həmçinin Rusiya Federasiyasının bir neçə elmi təşkilatının birgə əməkdaşlığı sayəsində, bu molekulların əsasında qarışıq elektron səviyyələri alaraq, onların kvant hesablamalarına tətbiqini mümkün edən nəticəni iştirakçılara təqdim etdi. Bu çıxışla əlaqədar müzakirələrdə, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Aşqarlar kimyası institutunun direktoru, akademik Vaqif Fərzəliyev (Azərbaycan) məruzəçiyə maraqlı çıxış üçün təşəkkür etdi və bildirdi ki, bir zamanlar, mərhum akademik Nikolay Markoviç Emanuel karbohidratların bədxassəli şişlərin böyümə sürətini aşağı salması barədə fikir bildirmişdi, və nitrosil-dəmir də bu tip ingibitorlardan biridir. Məruzəçi təsdiq etdi ki, doğrudan da, bu molekul ilk dəfə olaraq, Nikolay Markoviçin qrupu tərəfindən tədqiq olunmuşdu, lakin sonralar onun siqnal xassələrinin kəşf olunmasına gətirib çıxara biləcək tədqiqatlara kimi gətirilib çıxarılmamışdı. Akademik Aldoşin, həmçinin qeyd etdi ki, alınmış dərman preparatları bu gün kliniki səviyyədə yoxlamadan keçirilirlər və onlar ümid edir ki, o preparatların bəziləri hökmən bazara çıxarılacaqlar.

Gent Universitetinin professoru Yoris Van der Yuxt (Belçika), kvant hesablamaları mövzusunu davam etdirərək, «Kvant hesablamaları: spin zəncirlərində halın ötürülməsinə əsaslanan rabitə kanalları» adlı məruzəni təqdim etdi. O, kvant prosessorlarının yaradılması barədə geniş məlumat verdi və göstərdi ki, kvant prosessorlarının kubitlərin ötürülməsi üçün kanallarla birləşdirilməsi yollarından biri də, fermionlardan ibarət xətti spin zəncirləridir. Prof. Van der Yuxt həmçinin göstərdi ki, bu cür fermionların yaxın zəncirdəki qonşuları arasında qarşılıqlı təsirin mövcud olması zamanı, informasiyanın itkisiz olaraq ötürülməsi imkanı yaranır. O, öz çıxışında, bu cür ötürülmənin riyazi alətini nümayiş etdirdi. Müzakirələr zamanı, kimya üzrə 1992-ci il Nobel mükafatı laureatı, Kaliforniya Texnoloji İnstitutundan professor Rudolf Markus (ABŞ) bildirdi ki, məruzəçi informasiyanın itkisiz öturulməsi yollarından yalniz iki misal çəkdi. Lakin, prinsipcə, bu cür spin zəncirləri üçün yəqin ki, digər missallar da mövcuddur. Prof. Van der Yuxt cavab verdi ki, bir də q-deformasiya olunmuş ortoqonal çoxhədlilər sxemi mövcuddur və onların da xassələrindən istifadə edərək, oxşar spin zəncirləri qurmaq mümkündür. Bu cür zəncirlərlə də məlumatın hər hansı bir itki olmadan göndərilməsi mümkündür.

Wurzburg Universiteti (Almaniya) və Fizika İnstitutundan (Azərbaycan) Ənvər Nəhmədov «İfratkeçiricilik və yük-sıxlıq-dalğa qeyri-stabilliyinə malik bir-ölçülü metallarda Mayorana fermionları» adlı məruzə ilə kvant hesablamaları mövzusunu davam etdirdi. Məruzə, ifratkeçirici və ya yük-sıxlıqlı dalğa qeyri-sabitliklər mövcud olduğu zaman, spin-orbital təsirə və Zeeman maqnit sahəsinə  malik metal simin kvant topoloji nizamlanmış hala çevrilməsinə həsr olunmuşdu. Məruzəçi bildirdi ki, bu cür hallar Mayorana fermionları doöururlar, və bu fermionların qeyri-Abel statistikası da məhz topoloji izolyatorlardan kvant hesablamaları üçün istifadə etməyə imkan verir.

Nagaoka Texnoloji Universitetindən professor Naotaka Uçitomi (Yaponiya) «InP tip Yarımkeçirici Spintronikaya əsaslanan Ferromaqnit Materilların inkişafı və gələcək perspertivləri» adlı mərüzəsi ilə «Kvant hesablamaları» işçi bölməsinin son məruzəçisi idi. Məruzəçi, üç qabaqcıl texnologiyanın – elektronikanın, maqnetizmin və fotonikanın ən son nailiyyətlərinə geniş baxışı təqdim etdi. Sonra, o qeyd etdi ki, ferromaqnit yarımkeçiricilər bu gün spintronikada yeni nəsil qurğuların yaradılması zamanı potensial tətbiqə malik olduqlarından, həm elmi, həm də texnoloji nöqteyi-nəzərdən diqqət mərkəzindədirlər. Prof. Uçitominin də qrupu daxil olmaqla, bir çox qruplar, müxtəlif temperaturlarda özlərini ferromaqnetik kimi apara bilən nazik təbəqə materialların alınması ilə məşquldurlar. Bu nümunələrdən biri də Mn-aşqarlanmış ZnSnAs2 təbəqəsidir ki, otaq temperaturunda özünü InP spintronikasının ferromaqnetiki kimi aparır. Yarımmetal feromaqnetiklər də böyük maraq kəsb edirlər, belə ki, onlar spin-polyarizasiya olunmuş cərəyanın mənbəyi rolunu oynayırlar. ZB tip MnAs strukturları belə materiallardan biridir. Onların xarakteristikası, bu materialları InP tip spin tranzistorlarında effektiv spin injektorları kimi tətbiq etməyə imkan verir.

Dəyirmi masanın moderatoru, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Fizika İnstitutunun direktoru, professor Nazim Məmmədov (Azərbaycan) növbəti işçi bölmə «Materiyanın tədqiqində nailiyyətlər» mövzusunun müzakirəsinə keçildiyini elan etdi və kimya üzrə 1992-ci il Nobel mükafatı laureatı, Kaliforniya Texnoloji İnstitutundan professor Rudolf Markus (ABŞ) ilə Milli Elmlər Akademiyasının vitse-prezidenti, akademik Tofiq Nağıyevi (Azərbaycan) bu bölmənin birinci hissəsinə rəhbərlik etməyə dəvət etdi. Professor Markus birinci məruzəçi, 2004-cü il fizika üzrə Nobel mükafatı laureatı, Kavli Nəzəri Fizika İnstitutunun professoru David Qrossu (ABŞ) çıxış üçün dəvət etdi. Prof. Qross «Materiyanın təbiətinin tədqiqi» adlı məruzəsini təqdim etdi. O qeyd etdi ki, onun çıxışı materiyanın təbiətinin geniş mənada tədqiqini əhatə edir. Çıxışda qoyulan suallar bunlardır – materiya nədən ibarətdir və bizim Kainatın strukturu necədir? Materiyanı iki yolla kəşf etmək olar. Birinci, laboratoriyada materiyanın yaradılması. Məsələn, kimyada, harda ki, biz atomlardan molekulları yarada bilərik. Bu gün bizim əlimizdə bunu həm təcrübi, həm də nəzəri olaraq həyata keçirmək üçün çox güclü alətlər var. Bizim ətrafımızdakı digər materiya – atomlardan ibarət olan və ümumi fizika qanunları ilə öyrənilən kondensə olunmuş materiyadır. Materiyanın daha bir forması – elementar zərrəciklərdən yaranmış materiyadır. 2000 il əvvəl, hələ Demokrit soyləmişdi ki, butun materiya elementar zərrəciklərdən ibarətdir və o onları atomlar adlandırmışdı. Yüz il əvvəl isə, Rezerford atomların özlərini daha elementar zərrəciklərə bölməyə nail olmuşdu. Atomun özünün nüvədən və onun atrafında fırlanan elektronlardan ibarıt olması kəşfi, nəzəriyyəçilərə uğurlu atom modeli yaratmağa imkan vermişdi. Yüz illiyini bu il qeyd etdiyimiz Bor atom modeli sadə model idi, lakin məhz bu model kvant mexanikasının yaranmasının bünəvrəsi olmuşdu. Məhz, nəzəri kvant mexanikası daha sonra bizə imkan vermişdi ki, ətrafımızdakı materiyanın quruluşunu və bütün formalarını tam olaraq başa düşək. Hər şey atom nəzəriyyəsindən, atomların strukturundan başladı, kimyəvi elementlərin dövri cədvəlinin anlaşılması kimyanı fizikanın bir hissəsi etdi, imkan verdi ki, molekulların atomlardan qurulma mexanizmi izah olunsun. Lakin, elementar zərrəciklər nöqteyi-nəzərindən nüvələrin özünün içərisində nə baş verdiyi keçən əsrin ən vacib sualı idi. Bu sual ona görə maraqlı idi ki, atomun özünün mərkəzində kiçik müsbət bir nöqtə yerləşirdi və əsas kütlə də bu nəqtədə yığılmışdı. İndi də Rezerford metodu köhnəlməyib. O, bir vaxtlar hədəfi alfa-zərrəciklərə toqquşdururdu, bu gün, bir çox təcrübələrdə, biz də eyni şeyi təkrar edirik. Əgər biz İsveçrə saatlarını bir-biri ilə böyük güc ilə  təqquşdursaydıq, onda o saatların kiçik hissələri müxtəlif istiqamətlərə uçub dağılacaqdı. Və sonra, biz İsveçrə saatlarının necə düzəldildiyini başa düşmək üçün, bu kiçik hissələri öyrənməyə başlasaydıq, bizim metodumuz ağılsız bir metod hesab olunardı. Lakin, bu metod elementar zarraciklər halında ağılsız hesab oluna bilməz. Ona görə də, artıq yüz ildir ki, biz Rezerford metoduna sadiq qalırıq. Biz təkcə sadiq deyilik, həm də yüz il müddətində, nüvələrin quruluşu ilə bağlı demək olar ki, bütün suallara cavab tapmışıq. Biz əminliklə deyə bilərik ki, ətraflarındakı elektronlardan başqa, nüvələr özləri daha elementar və qəribə zərrəciklərdən – kvarklardan ibarətdir. Onların qəribəliyi ondadır ki, biz heç vaxt kvarkları birbaşa müşahidə edə bilməyəcəyik.  Bir tək bu deyil. Biz həm də başa düşə bilərik ki, bu elementar zərrəciklər arasında hansı qüvvələr mövcuddur. Məhz bu fikir, materiyanın ibarət olduğu elementar zərrəciklərin və qarşılıqlı təsir qüvvələrinin vahid nəzəriyyəsini yaratmağa imkan vermişdir. Baxmayaraq ki, əsası təmiz riyaziyyatdan ibarətdir, bu nəzəriyyə kvant mexanikasının əsasında minlərlə təcrübədə yoxlanılıb və olduqca çoxlu dəqiq ölçmələr həyata keçirilib. Bu nəzəriyyənin adı Standart model və ya standart nəzəriyyədir. Bu nəzəriyyədə bir sıra elementar zərrəciklər mövcuddur – atom nüvələrinin tərkib hissəsi olan protonlar və neytronların ibarət olduğu kvarklar, bir-biri ilə bağlı olan lepton və neytrinolar, və son 50 ildə tapılmış ağır kvark və leptonlar, həmçinin elementar zərrəciklərin qarşılıqlı təsiri ilə bir-birinə bağlı olan sahələr – fotonların elektromaqnetizmi, qlüonların güclü və  W, Z bozonların zəif qarşılıqlı təsiri, və ən sonuncusu, Hiqqs sahəsi və bu sahə ilə bağlı olan zərrəciklər. Onlar hamısı bir yerdə Kainatın fundamental materiyasını izah edirlər. Bu çox uğurlu bir nəzəriyyədir, çünki, ən kiçik ölçülər üçün də doğrudur. Ən mühüm zərrəcik – Hiqqs bozonu il yarım bundan əvvəl Böyük Hadron Kollayderində tapılmışdır. Üç il bundan əvvəl bu kollayderdə təcrübələr başlamışdı. Tədqiqatçılar 10 miyardlarla protonların toqquşması hallarını qeydə almışdılar, bütün bu verilənləri yadda saxlamışdılar və onları analiz edərək, milyardda bir bu bozonun özünü göstərdiyi halı axtarıblar. Bu analiz CMS və ATLAS təcrübələrində, bütün dünyadan minlərlə alimin birgə əməkdaşlığında həyata keçirilir. Yadda saxlanmış verilənlərdə, bu  müstəsna halları tapmaq üçün, eyni zamanda, digər parçalanmaların olduqda böyük fon effektinə qalib gəlmək lazım idi. Bir sözlə, əgər biz üç qarşılıqlı təsirə baxsaq, görərik ki, onlar çox qısa məsafələrdə birləşə bilərlər. İndi növbəti məqsəd – bütün qarşılıqlı təsir güclərinin birləşdırılməsidir. Bu ancaq, çox qısa məsafələrdə mümkündür. Məhz, qravitasiya bu masştablarda özünü göstərir. Və bu masştablarda doöru analizlər etmək çox çətindir. Bir çox nəzəriyyəçilər hesab edirlər ki, bu masştablarda əlavə ölçülər meydana çıxır. Bu ölçülər adi ölçülərdən fərqlənirlər və yeni simmetriyalara aparıb çıxarırlar. Bu cür simmetriyalarda, yəqin ki, materiyanın yeni formaları mövcuddur. Nəzəriyyəçilər onları dolayı olaraq görürlər. Onlar tünd materiya adlanırlar. Bu, bizim qalaktikada Süd Yolunu yaradan ulduzları görməyimiz, amma onlar ətrafında mövcud olan tünd materiyanı görə bilməməyimizə oxşayır. Bu gün belə bir fikir formalaşmışdır ki, materiyanın əsas kütləsi – tünd materiyadır. Və biz də əminik ki, növbəti onillikdə, materiyanın yeni formaları hökmən tapılacaqdır. Hiqqs bozon kəşf olunmamışdan əvvəl, Standart modeldən kənar fizika ilə bağlı çoxlu müzakirənin olduğu, bu gün isə o müzakirələrin nə yerdə olduğu barədə, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Fizika institutundan professor Mais Süleymanovun (Azərbaycan) sualına cavab olaraq, məruzəçi qeyd etdi ki, bu müzakirələr ona görə baş verirdi ki, bozon özü hələ tapılmamışdı. İndi bozon tapılmışdır, amma hələ də hər şey aydın deyil. Faktiki olaraq, bunun çoxlu səbəbləri var. Bu səbəblərdən biri də tünd materiyadır. Biz həmçinin, hələ də kvark və leptonların kütlələrini tam aydınlıqla izah edə bilmirik. Bu gün bizim nəzəriyyəmiz bu mənada gücsüzdür. Standart modeldən kənar modelin yaradılması üçün çoxlu səbəblər var. Bu hələ başlanğıcdır. CERN-dəki BHK bu kollayderin izah etmək imkanında olduqlarının hələ yalnız 5%-ni izah edib. Bizlərin bir çoxu inanır ki, qarşıdakı 10-15 ildə biz hələ olduqa mühüm kəşflərin şahidi olacağıq. Növbəti məruzəçi, Avropa Nüvə Tədqiqatları Təşkilatı – CERN-dən professor Tadeusz Kurtyka (İsveçrə) özünün «Zərrəcik fizikası üzrə təcrübələrdə beynəlxalq əməkdaşlığın rolu – son nailiyyətlər və gələcək problemlər» adlı məruzəsini təqdim etdi. O, CERN haqqında qısa məlumat verdi, bütün dünyadan müxtəlif mütəxəssislərin əməkdaşlığında BHK-nın tikilməsi haqqında danışdı. Profş Kurtyka BHK təcrebələrində istifadə olunan detektorlar haqqında geniş məlumat verdi. Aydın olması üçün, Bakıdakı Qız Qalasının və BHK-dəki ATLAS detektorunun çəkillərini yanaşı göstərdi. Qeyd edildi ki, bu gün 27 ölkə CERN-in üzvüdür və dünyanın 100 ölkəsindən 11 000 əməkdaş bu təşkilatda şalışır. Bir sözlə, CERN həm müxtəlif millətlərdən, həm də müxtəlif ixtisaslara və elmi maraqlara malik insanları özündə birləşdirir. Bu birliyi tərənnüm edən konkret layihələrdən misallar təqdim edildi. Prof. Kurtyka həmçinin qeyd etdi ki, Rusiyanın Dubna şəhərindəki BNTİ sayəsində, CERN keçmiş SSRİ-nin respublikaları ilə sıx əlaqələr qura bilmişdir. O, ayrıca olaraq ATLAS kollaborasiyasına verdikləri töhvəyə görə Azərbaycan tədqiqat qrupuna da öz təşəkkürünü bildirdi. Sonda, məruzəçi BHK təcrübələr çərçivəsində aparılacak gələcək işlər barədə ətraflı məlumat verdi.

Birləşmiş Nüvə Tədqiqatları İnstitutu – BNTİ-dən professor Nikolay Rusakoviç (Rusiya Federasiyası) növbəti məruzəçi idi. O, «Birləşmiş Nüvə Tədqiqatları İnstitutu bu gün və sabah» adlı məruzəsini təqdim etdi. Məruzəçi qeyd etdi ki, 18 ölkə BNTİ-nin üzvüdür və daha 6 ölkə bu beynəlxalq təşkilata assosiativ üzvdür. Bu gün BNTİ-də 4 500 əməkdaş çalışır. BNTİ-nin məqsədləri CENR-in məqsədləri ilə tamamilə eynidir. Profş Rusakoviç həmçinin BNTİ-də mövcud olan qurğu və avadanlıqlar və müxtəlif elmi-tədqiqat istiqamətlərində həyata keçirilən layihələr barədə ətraflı məlumat verdi. Sonda, məruzəçi BNTİ çərçivəsində texnologiyaların ötürülməsi barədə danışdı.

Bu bölmənin birinci hissəsinin sonunda Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Fizika institutundan professor Mais Süleymanov (Azərbaycan), «Azərbaycan və Pakistan ALICE təcrübəsində» adlı məruzə ilə çıxış etdi. Məruzəçi, ALICE təcrübəsinin elmi əsasları haqqında, həmçinin kvark-glüon plazmasının müşahidə olunması ilə bağli əldə olunmuş verilənlərin analizində azərbaycanlı və pakistanlı tədqiqatçıların verdiyi təhvələrdən ətraflı danışdı.

Nahar fasiləsindən sonra, dəyirmi masanın moderatoru, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Fizika İnstitutunun direktoru, professor Nazim Məmmədov (Azərbaycan) «Materiyanın tədqiqində nailiyyətlər» işçi bölməsinin mövzusu üzrə müzakirələrin davam etdiyini elan etdi və 2004-cü il fizika üzrə Nobel mükafatı laureatı, Kavli Nəzəri Fizika İnstitutunun professoru David Qross (ABŞ) və Milli Elmlər Akademiyasının vitse-prezidenti, akademik Akif Hacııyevi (Azərbaycan) bu bölmənin ikinci hissəsinə rəhbərlik etməyə dəvət etdi. Professor Qross işçi bölmənin bu hissəsinin ilk məruzəçisini, kimya üzrə 2011-ci il Nobel mükafatı laureatı, Texnion – İsrail Texnologiyalar İnstitutunun professoru Dan Şextmanı (İsrail) çıxış üçün təqdim etdi. Prof. Şextman «Materialşünaslıq üzrə elmi tədqiqatlarda və texnologiyalarıda  hal-hazırki problemlər» məruzəsini təqdim etdi. O qeyd etdi ki, bir çox uöurlar materialşünaslıqla sıx əlaqədardır. Materialşünaslığın inkişaf tempi evolyusiyadan inqilaba gətirib çıxarmışdır. Həmçinin, sənayenin aviasiya və avtomobil sənayesi kimi, materialşunaslığın onların tələbatlarlarına cavab verə bilmədiyi üçün inqilabi templərlə inkişaf edə bilməyən sahələri xüsusi qeyd edildi. Məsələn, bu gün təyyarələrin yığılmasında mühüm rol oynayan metalların bəzi xassələrinin yüksəldilməsi bu gün özünün maksimum həddinə çatmışdır. Potensial tətbiqə malik yaxşı materialın əldə olunması, problemi heç də həll etmir. Çunki, növbəti etapda lazımi ərintiləri istehsal etmək lazımdır və bu istehsal nəinki uzun müddət tələb edir, eyni zamanda, çox baha başa gəlir. Ona görə də, aviasiya sənayesində tətbiq olunmaq üçün, lazımi ərintinin alınması illər sürə bilir. Sonra, prof. Şextman bu cür materiallar haqqında konkret missallar çəkdi və jet-təyyarələrin istehsalına tətbiqi 40 ildir yubanan Titanium-Aliminium materialı haqqında məlumat verdi. O qeyd etdi ki, elektrokarların da kütləvi istehsalında oxşar problemlər mövcuddur. Səhiyyədə isə, oxşar problem, uşaqlarda anadangəlmə ürək çatışmamazlığında stentlərin istifadəsi ilə bağlıdır, harda ki, bu stentlər başlanğıcda uşaqların damarlarını genişləndırır və problemsiz işləyirlər. Lakin, ildən-ilə uşaqlar böyüsə də, bu stentlər öz kohnə ölçülərində qalırlar. O zaman isə, böyümüş uşaqlarda, bu stentlər damarı genişləndirmək yerinə daraldırlar ki, bu da sonda faciəli sitasiyaya – ölümə gətirib çıxara bilir. Həmçinin, digər oxşar misallar da təqdim edilmişdir. Diskusiyalar zamanı, prof. Qross ilə Şextman zərgərlik bazarını və bu bazarı materialşünaslıqla bağlayan problemləri də  müzakirə etdilər. Sonra, yeni materiallardan istifadə olunarkən, ətraf mühitə vurulan ziyan barədə sual verildi. Prof. Şextman cavab olaraq özü soruşdu ki, onun təqdimatındakı hansı material ətraf mühiti zəhərləyir? O, bir daha çəkdiyi misalları sadaladı və bildirdi ki, onun fikrincə onların heç biri ətraf mühitə ziyan vurmur. Bir də, yeksək enerjilər fizikasında geniş istifadə olunan, mikroalmazlarla aşqarlanmış metallar barədə sual verildi. Prof. Şextman bildirdi ki, dünyada bir çox almazlar çox kiçik ölçülərə malikdirlər və onları sənayenin bir çox sahələrində tətbiq edirlər. Məsələn, almazların sərtliyi sayəsində, onlar tunellərin qazılmasında istifadə olunur. Ümumiyyətlə, dünyada olduqca çox almaz var. Çirkətlərin alində onların miqdarı tonlarladır. Lakin, onları yavaş-yavaş bazara çıxarmaqla, şirkətlər çox ağıllı iş görürlər. Ona görə də, almaz məmulatlarının qiyməti həmişə yüksəkdir. Prof. Qross replikayla bildirdi ki, eyni şey neft biznesində də baş verir və məruzəçiyə çox maraqlı təqdimat üçün təşəkkür etdi.

Müzakirələri Roçester Universitetinin Optika İnstitutunun professoru Xi-Çen Çjan (ABŞ) davam etdirdi. O, «Yeni Şüalar? T-Şüalar!» adlı məruzəni təqdim etdi. Məruzəçi bildirdi ki, Roçester Universiteti müasir Amerika optikasının ocağı sayılır. Ona görə də, 10 il bundan əvvəl, Kolambiya raketində baş verən qəzadan və 7 astronavtın həlak olmasından sonra, məhz prof. Çjanın rəhbərlik etdiyi qrup qəzaya səbəb olan termoizolyasinyadaki səhvlərin düzəldilməsi tapşırığını almışdı. O zaman, onlar termoizolyasiya ilə alüminium material arasında terahers diapazonlardan istifadə etmək qərarına gəlmişdilər. Çünki, terahers dalğalar metallardan keçə bilmirlər. Prof. Çjan qeyd etdi ki, bu gün terahers diapazonlar olduqca yeni və maraqlı elm sayılırlar. O, öz sözlərini terahers diapazonlarda hadisələrin və xassələrin daha ətraflı izahı ilə əsaslandırdı. Müzakirələr zamanı, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Fizika İnstitutunun direktoru, professor Nazim Məmmədov (Azərbaycan) qeyd etdi ki, terahers diapazonlardan savayı, çoxlu sayda digər mühüm diapazonlar da mövcuddur, və o diapazonlarda da maraqlı nəticələri əldə etmək mümkündür. Onda sual meydana çıxır ki, bu diapazonların hansı mühümdür və ya hansı diapazon əsasdır və digərləri sadəcə onu tamamlayırlar. Və ya tərsinə, bəlkə bütün diapazonlar bərabərdir? Prof. Çjan qeyd etdi ki, terahers diapazonlar bəzi fərqliliklərə malikdir, məsələn, zəhərli maddələri və s. aşkar edə bilərlər, eyni zamanda bizə fononların mövcudluğu barədə ilkin informasiyanı çatdırmaq qabiliyyətinə malikdirlər. Ona görə də, onun fikrinə görə, terahers şüalar və hətta, Rentgen şüaları tamamlama faktoruna malikdirlər.

«Materiyanın tədqiqində nailiyyətlər» işçi bölməsinin son məruzəçisi «Cognitome: beyin maddəsi ilə əlaqədar elmi tədqiqat çərçivəsi» məruzəsi ilə “Kurçatov İnstitutu” Milli Tədqiqat Mərkəzinin professoru Konstantin Anoxin (Rusiya Federasiyası) oldu. Məruzəçi qeyd etdi ki, o neyroloq-alimdir və son 30 il ərzində, neyrologiya o qədər yüksək templərlə inkişaf edir ki, insan beyni ilə bağlı ən mürəkkəb problemlər öz həllərini tapırlar. «Cognitome» termini isə iki il əvvəl onun tərəfindən elmə daxil edilmişdir. Sonra, məruzəçi ətraflı olaraq, beynin ibarət olduğu materiyanı tədqiq edərkən “cognitome” nə olduğunu izah etdi. Kavli Nəzəri Fizika İnstitutunun professoru David Qross (ABŞ) məruzəni şərh edərək bildirdi ki, Viqner kvant mexanikasını və xüsusilə də, dalğaların parçalanmasını heç vaxt başa düşmədiyini deyirdi. Məruzəçi başlanğıcda mərkəzlərin lokal olduğu bir şəkil göstərdi ki, bu da idayın əsasında kublar şəbəkəsinin qeyri-lokallığı fikri ilə ziddiyət təşkil edir. Buna cavab olaraq, məruzəçi bildirdi ki, prinsipcə, o mərkəzlər lokal deyillər, yüksək payıanməş haldadırlar.

Bu çıxışla, «Materiyanın tədqiqində nailiyyətlər» işçi bölməsindəki müzakirələr başa çatdı və çay fasiləsindən sonra, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Prezidenti, akademik Akif Əlizadə (Azərbaycan), fizika üzrə 1985-ci il Nobel mükafatı laureatı, Bərk Cisim Tədqiqatları üzrə Maks Plank İnstitutunun professoru Klaus von Klitzinqi (Almaniya) və Milli Elmlər Akademiyasının vitse-prezidenti, akademik İbrahim Quliyevi (Azərbaycan) dəyirmi masanın son «Yaçıl Enerji» işçi bölməsinə sədrlik etməyə dəvət etdi. Prof. Fon Klitzinq qeyd etdi ki, işçi bölmədə 6 məruzə planlaşdılırmışdır. Əlbəttə, bu məruzələr bütün problemi tam olaraq əhatə edə bilməyəcəklər, lakin onlar bu mövzu çərçivəsindəki ən novator ideyalara həsr edilmişdir. Bundan sonra, o, sözü kimya üzrə 1992-ci il Nobel mükafatı laureatı, Kaliforniya Texnoloji İnstitutundan professor Rudolf Markusa (ABŞ) verdi, və məruzəçi, Nanyang Texnologiyalar Universitetinin professoru Mariya-Elizabet Mişel-Berle (Sinqapur) ilə « Fotovoltaik cihazlarda işiğin toplanmasinin əsaslari» adlı birgə məruzəsini təqdim etdi. Prof. Markus qeyd etdi ki, məruzəsinin əsas hissəsi onun Nobel mükafatı alqığı işığın toplanmasının və elektron köçürməsinin əsaslarına həsr olunmuşdur. Əgər ətraflı analiz etsək, görərik ki, elmin tarixində çoxlu sayda gözlənilməyən kəşflər və ixtiralar mövcuddur. O, hələ XIX əsrdə edilmiş bəzi belə kəşflərin siyahısını sadaladı. Günəş enerjisi, enerjinin digər formalarının, məsələn, elektrik enerjisinin, özü də, ən müxtəlif metodlarla alınması üçün istifadə oluna bilər. Bu metodlardan biri də, enerjini hardasa toplayıb saxlamaq yerinə, birbaşa istifadə etmək məqsədilə elektrokimyəvi qurğuda günəş enerjisinin elektrik enerjisinə çevrilməsi metodudur.  Süni və ya təbii olmalarından asılı olmayaraq, bütün fotoeülektrik qurğuların əsas prinsipi işığın toplanmasıdır. Buradakı baş proses – «elektronların köçürülməsi» prosesidir. Məruzəçi, bu proseslərin ümumilikdə necə baş verdiyini izah etdi və boyalarla sensibilizasiya olunmuş və dha yüksək effektivliyə malik olmaq üçün maye komponentə ehtiyacları olan günəş elementlərini misal çəkdi. O, həmçinin bildirdi ki, hal-hazırda, bu cür materialların genişmiqyaslı tətbiqləri hazırlanmaqdadır. Diskusiyalar zamanı, professorlar fon Klitzinq və Markus kimyadakı qaynar halların yarımkeçiricilər fizikasındakı oxşar effektlərlə uyğunluqlarını müzakirə etdilər.

Sonuncu işcı bölmədəki ikinci məruzəçi Milli Bərpa olunan Enerji Laboratoriyası – NREL-dən professor Su-Huai Wei (ABŞ) idi. O, «Yaşıl Enerji tətbiqləri üçün funksional materiallarin yaradilmasinin əsas prinsipləri» adlı məruzəni təqdim etdi. O qeyd etdi ki, funksional materialların əsas prinsiplərinin metodlarından istifadə edən hesablama dizaynı hesablama materialşuünaslığında əsas məqsədlərdən biridir. O, hesablama metodlarından istifadə edərək, energetika, həmçinin fotovoltaik materiallar, şəffaf keçirici oksidlər, hidrogen, elektrik və istilik enerjisinin saxlanması üçün materiallar, həmçinin, bərk cisim işıqlandıması üçün funksional materialların alınmasında hesablama metodlarının necə istifadə oluna biləcəyini misallarla göstərdi. Müzakirələr zamanı, profş fon Klitzinq bildirdi ki, təqdim olunan materiallarda ölçülər, kvant nöqtələri və ya məftilləri nəzərə alınmırlar. Bu da materialların dizaynı üçün çox mühümdür. Dəyirmi masanın moderatoru, prof. Məmmədov qeyd etdi ki, ölçülər kiçildikcə, fotonların strukturlara daxil olmasında çətinliklər yaranacaq. Ona görə də, biz bu halda baş verə biləcək itkini bərpa etmək üçün yollar tapmalıyıq. On hesab etmir kiç buna yalniz materialların hesablama dizaynı vasitəsilə nail olmaq olar. Bu irad üçün, məruzəçi bildirdi ki, onunla razıdır, ona görə də optika və s. istifadə edən digər modellər də artıq mövcuddur.

Bü çıxışdan sonra, sədrlik edən prof. Fon Klitsinq sözü növbəti məruzəçiyə, Millenium layihəsini təmsil edən professor Cerom S. Qlennə (ABŞ) verdi. Onun məruzəsi «Qlobal problemlərimizin həllində yardımçı ola biləcək Yeni Effektivliklər, Yaşıl Enerji Texnologiyaları və Enerji Kollektiv Təhlükısizlikləri» adlanırdı. Məruzəçi qeyd etdi ki, son illər texnologiyalar böyük sürətlə inkişaf edirlər, ölçülər kiçilir və nano-sensorlar və ya çixiş anlayan cihazlar və s. kimi ekzotik yeniliklər meydana çıxır ki, onlar da ətraf mühiti təbiidən seniyə çevirirlər. Sonra o iştirakçıları iqlim-enerjinin dəyişməsinin tədqiqi üzrə 10 illik ABŞ-Çin təşəbbüsü, dəniz suyu əsasında kənd təsərrüfatı, hidrogen alınmasında fotosintez üçün sintetik biologiya və s. kimi bəzi təşəbbüslər ilə tanış etdi.

Sədrlik edən, prof. Qlennə maraqlı məruzə üçün təşəkkür ütdi və sözü Berlin Azad Universitetinin professoru Lutz Mezə (Almaniya) verdi. O, «Yaşıl Enerji Sisteminə doğru – Avropada Enerji keçidinin statusu və perspektivləri» adlı məruzəsini təqdim etdi. Prof. Metz qeyd etdi ki, indi sənayesi inkişaf etmiş dövlətlərdə enerjiyə olan böyük tələbat və inkişaf etməkdə olan dövlətlərdə enerjiyə tələbatın davamlı olaraq artması səbəbilə, bu ölkələrin gələcəkdə hansı yollarla enerji ilə təmin ediləcəkləri problemi hamının qarşısında kəskin durmaqdadır və gələcəkdə faydalı qazıntılardan və nüvə mənbələrəindən gələn enerjinin qlobal səviyyədə dəyişməsi müzakirə olunur. Bir çox Avropa ölkələrində indi keçid dövrüdür və daş kömür sənayesinin, neftin, təbii qazın bərpa olunan enerji mənbələri (günəş, külək, hidro, geotermal və biokütlə) ilə əvəz olunması baş verir və enerji effektivliyi də yüksəlməkdədir. Bir sözlə, yaşıl enerji faydalı qazıntılardan alınan yanacağın alternatividir və gələcəkdə böyük perspektivlərə malikdir.

Amerikalı və Avrasiyalıların Türk Şurası – TCAE-ni təmsil edən Kemal Oksuz (ABŞ) növbəti məruzəçi idi. Onun çıxışı «ABŞ-da Yaşıl Enerji və Texnologiyalar» adlanırdı. O da əvvəlki natiqi dəstəklədi və xüsusilə bildirdi ki, hal-hazırda Amerikada sənaye tələbat baxımından əsasən kömür, neft və təbii qaza bağlıdır. Aydındır ki, bu mənbələr bərpa olunmayanlardır və məhduddurlar, ona görə də əvvəl axır onlar azalacaqlar, bahalaşacaqlar və ətraf mühitə daha çox ziyan vuracaqlar. Onlardan fərqli olaraq, bərpa olunan enerji mənbələrinin, külək və ya günəş enerjisi mənbələri heç vaxt bitməyəcəklər. Ona görə də, bərpa olunan enerji mənbələri Amerika üçün çox vacibdirlər. Birinci, yaşıl enerji texnologiyaları təmiz enerji mənbələridir və ətraf mühitə təsirləri ənənəvi enerji texnologiyaları ilə müqayisədə çox azdır. İkinci, ekoloji təmiz mənbələrin, xüsusən də, bərpa olunan enerji mənbələrinin inkişafı Amerikada çoxlu yeni iş yerləri yaradır ki, bu da yerli və regional iqtisadiyyatı gücləndirir, Amerikanın milli təhlükəsizliyinə zəmanət verir və qlobal istiliyin qarşısını alır. Bərpa olunan mənbələrdən istifadə texnologiyalarından bəziləri artıq daxili enerji təminatına özünün böyük töhvəsini verməkdədir və əhalinin böyük hissəsi tərəfindən istifadə olunur. Digər texnologiyalar hələ ki, kütləvi olaraq istifadə olunmurlar, lakin, onlar da milli enerji təminatının bir hissəsi olmaq üçün böyük potensiala malikdirlər, lakin, dayanıqlı və etraf mühitin qorunması nöqteyi-nəzərindən daha da təkmilləşdirilməlidirlər.

Prof. Fon Klitsinq, maraqlı çıxış üçün məruzəçiyə təşəkkür etdi və dəyirmi masanın son çıxışını elan etdi. Oksford Universitetinin professoru Jörg Friedrichs (Böyük Britaniya) özünün «Karbon lənəti: Yanacaqla zəngin ölkələr yüksək CO2 intensivliyinə məhkumdurlarmi?» adlı məruzəsini təqdim etdi. O qeyd etdi ki, məruzə bu yaxınlarda, onun tərəfindən Energy Policy jurnalında çap olunmuş məqaləyə əsaslanmışdır. Prinsipcə, karbon lənəti yeni nəzəriyyədir, lakin bu nəzəriyyə resursların lənəti nəzəriyyəsindən fərqlidir. Əsası ondan ibarətdir ki, zəngin karbohidrat yataqlarına malik ölkələrin inkişafı, belə resurslara malik olmayan ölkələrin inkişafından kəskin olaraq fərqlənir. Əsas problem ondan ibarıtdir ki, karbohidratları çıxararkın, bu ölkələr özləri ətrafa çoxlu CO2 qazı buraxırlar. İkincisi, əgər ölkədə çoxlu neft ehtiyatı varsa, o zaman iqtisadiyyatda bu yanacaq o birilərini sıxışdırıb çıxarır. Üçüncüsü, büyük neft ehtiyatları, enerji effektivliyinə də böyük investisiyalar etməyə imkan verir. Və son olaraq, neftlə zəngin ölkələrin hökumətləri, digər ölkələrdən fərqli olaraq, olduqca böyük iqtisadi cəhətdən əsaslanmayan subsidiyalar ayırırlar. Bunlar hamısı, neftlə zəngin ölkələrin iqtisadiyyatının bu xammaldan kəskin asılılığına gətirib çıxarır. Bəlkə, bir tək Norveç iqtisadiyyatı buna istisna ola bilər.

Sonda, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Prezidenti, akademik Akif Əlizadə (Azərbaycan) 3-cü Hümanitar Forumun bəyannaməsinin ilkin versiyasını oxudu və bu əsasnaməni bəzi düzəlişlərlə əsas olaraq qəbul etməyi təklif etdi, həmçinin dəyirmi masanın bütün iştirakçılarına təşəkkürünü bildirərək dəyirmi masanın işini bağlı elan etdi.

Video 1
Video 2